Amasya

Seyahatnâme’de Amasya

Eski zamanlarda kalesi Amalika kavminin yapısıdır. Nice yüz krallardan kalmış Anadolu'nun kahkaha kalesidir. Bazı tarihlerde dağ kazıcı Ferhad yaptı, derler. Yeri geldiğinde yazılacaktır.

…

Amasya Kalesi'nin şeklinin anlatılması: Gökyüzüne doğru baş uzatmış yüksek zirvesinde olan kuleleri, burçları ve bedenleri daima mavi bulutlar içindedir. Kuşluk vakti olup açık hava olunca kale içinde olan cami minareleri ve binaların çatıları belli olur bir iç kaledir. Fırdolayı büyüklüğü 9.060 adım beşgen şeklinde köşe köşebentli ve çeşit çeşit fendli taştan yapılmış ve Ferhad işi sağlam bir kaledir. Tamamı 41 kule ve 800 bedendir. İçinde hanelerini bilmiyorum, ama eski yapı saraylar, cebehane, tahıl anbarları ve su sarnıçları var. Aşağıda akan nehre inecek su yolları hayat yoludurlar.

3007 lakdır(?) vardır. Ama çarşı pazarı yoktur. Ve doğu tarafına bakar 4 kat demir kapısı var. Kale içinde Yıldırım Han camii var. Garipliklerinden cehennem çukuru gibi bir zindanı vardır. Büyük ve küçük toplam yetmiş adet topları vardır. İç il olduğundan büyük balyemez topları yoktur.

Bu kalenin altı, baştan başa mağaralar ile donatılmış olup ibret verici mağaraları vardır. Hatta Celali Karayazıcı ve Kara Said zamanında vilayetin bütün ileri gelenleri bütün değerli esvaplarını ve ağırlıklarını bu mağaralara ve bu kaleye saklayıp çoluk çocuklarıyla korunmuşlar ve saklanmışlardır.

Hatta nursuz Timur yer götürmez denizler gibi asker ile bu kaleyi yedi ay kuşatıp bir vecihle zafer bulmayıp hüsrana uğrayarak gitmiştir. Gerçi iç ildir ama bir celali saklanmasın diye dizdar ağası (kale muhafızı) ve (---) adet neferatları da gözcülük eyleyip kapısında silahlı hazır dururlar. Ama aşağı kalesi şehrin ta ortasından akan Tozanlı Nehri kenarında yalın kat duvarlı bir alçacık taş yapı kaledir, büyüklüğünün ne kadar olduğunu bilmiyorum.

Ama üç kapısı var; kıbleye bakar alçak köprüde Karanlık Kapı, kaleye bakar Maydanos Kapısı, Bayezid Han Köprüsü yoludur, Merzifon ve Gergiraz kasabası, Ladik ve Varay ve batı tarafa Meydan Kapısı büyük tahta köprüye karşı şehre Gök Medrese'ye geçer. Doğu tarafına Serkiz Kapısı ve Zeytinabad, Elvan Çelebi kabri ve Amasya tahta köprüsü karşı şehirde Garipler Camii'ne geçerler.

Tamamı bakımlı sarayları ve diğerleriyle 600 hanedir. Yer yer küçük çarşıları var. Ve (---) camii (---) (---) (---) var.

Bu kale dibinden akan Tozanlı Nehri, Tokat'tan yukarı Tokat kazası sancağı dağlarında Tozanlı dağlarından gelip Tokat Kalesi önünden geçip Eski İnepazarı'ndan beri Kaz Gölü'nden beri Turhal Kalesi kasabasının arasından geçip Çengellibelinden beri Sarıkusun'dan beri Dadoy Kırı köprüsünden Cilan köprüsünün arasında Çekerek Nehri'ne karışır. Bu iki köprü büyük kargir köprülerdir.

Buradan Ferhad Boğazlarından geçip Amasya'ya uğrar. Bu nehre Ladik Gölü'nün ayağı Kavza (Havza) önünden Suluova içinden beri gelip Amasya yakınında Tozanlı Nehri'ne katılır. Amasya'ya uğradığı için halk dilinde boş sözdür ama tamamen tatsız ve manasız değildir. "Tokat sıçar, Amasya içer" derler.

Bu nehir Amasya'dan aşağı geçtikten sonra Çarşamba suyu derler, nice belde ve köylere uğrayıp, mezraaları, bağlarını ve bostanlarını sulayıp geçerek Karadeniz'in sahilinde Samsun Kalesi'nin doğu tarafında Karadeniz'e katılır. Ama Çarşamba kasabası altında nice nehirler karışır. Sivas eyaletinde Niksar Kalesi altından akarak Boğazkesen'de de Kerkük (Kelkit) Nehri'ne karışıp yedi nehir karıştıktan sonra Samsun dibinde deryalar gibi olup denize karışır. Amasya şehri, bu büyük nehrin iki tarafına kurulmuş kat kat dağların eteklerine ve bayırlara yapılmış büyük bir şehirdir.

Ve bu nehir üzerinde Sultan Bayezid-i Veli'nin (---) göz büyük bir köprüsü vardır. Bu da acaip ve tuhaf san'atlı bir köprüdür. Bu nehir Amasya'ya güney tarafından gelip nice bin bağları ve bahçeleri sulayıp nice yüz su dolaplarını döndürerek kuzey tarafına akar. [281a] Onun için Hama, Adana ve Amasya'nın su dolapları meşhurdur.

Ve bu Amasya şehrinin doğusu ve batısı dedikleri toplam 48 Müslüman mahallesi ve 5 Hıristiyan mahallesi vardır. Hepsi hepsi küçük ve büyük beş bin imarhane, büyük saraylar ve diğer evlerdir.

Bunlardan padişahlara mahsus sultan saray ikidir, ( ---) Han yapısıdır. Nehir kenarında İrem bahçeleri gibi güllü gülistanlı, sümbüllü ve reyhanlı şahane çeşit çeşit köşkler ve sayısız odalar ile donanmış ve meyveli ağaçlar ile bezenmiş ibret verici bir saraydır. Hasbahçe ustası, 50 adet sarı külahlı çapacı bağcıları ve bostancıları vardır. Sonra Paşa Sarayı, Mehmed Paşa Camii'ne bitişiktir. Ve iç kalede Sultan Bayezid Sarayı, Şemsi Paşazade Ahmed Paşa Sarayı, Hoca Ahmed Paşa Sarayı, Yörgüç Paşa Sarayı ve Geldiklanlı Ali Paşa Sarayı. Bütün sarayları ve diğerleri kiremitle örtülüdür. Bunlardan başka saraylar haddinden fazladır ancak hepsini yazmaya gücümüz yetmez. Zira itibarı olmayan şeyleri yazmak sıkıntı verir.

…

Ebced okuyan çocukların öğretim yerleri, sıbyan mekteplerinin özellikleri: Tamamı 200 adet çocuk mektepleridir. Yukarıda adları yazılan 48 mahallenin [281b] ve sayılan cami ve mescitlerinin yakınında birer sıbyan mektebi bulunmaktadır ki nicesi kurşunlu imar mekteplerdir. (---) (---)

Şanlı dervişlerin tekkelerinin özellikleri: Hepsi 40 adet tarikat ehli zaviyeleridir. Bunlardan Celaleddin-i Rumi Tekkesi ki, Mevlevi'hane, sema ve safa-hanedir. Hızır-İlyas Tekkesi, Gök Medrese Tekkesi, Pirler Tekkesi, Şamiler Tekkesi, Gülabizade Tekkesi, Müftizade Ahmed Efendi Tekkesi, Kağnıpazarı'nda Kadiri Tekkesi ve Miskinler Tekkesi …

Ziyafet evi imaretlerin özellikleri: Tamamı 10 adet aş evleridir. Bunların en donanımlısı Sultan Bayezid-i Veli İmareti'nin her gün iki öğün fukaraya kusursuz nimetleri dağıtılmaktadır. Mevlevi'hane İmareti: Dervişlerinden başka fukaralara nimeti boldur. Pir İlyas Dede İmareti, Mehmed Paşa İmareti Bayezid Paşa İmareti, Yörgüç Paşa İmareti, Gök İmaret, Hatuniye ve Çöplüce İmareti...

Kervansarayların özellikleri: Tamamı (---) adet büyük misafir saraylarıdır. Evvela Sultan Bayezid-i Veli Kervansarayı, tamamen has kurşun ile örtülüdür. Bayezid Paşa Kervansarayı, kurşunludur. Bayram Paşa Kervansarayı, Sultan IV. Murad Han veziridir, tamamen kurşunludur. Çöplüce Kervansarayı, kiremitlidir. Gök Medrese Kervansarayı, Yörgüç Paşa'nındır ve Doğruotur Kervansarayı, bunların nimeti bol bol dağıtılır.

Tüccar hanlarının özellikleri: Hepsi ( ---) adet kale gibi gök renkli kurşun ile örtülü demir kapılı hanlardır. Evvela Sarı Mehmed Ağa Hanı; kurşunludur. Sultan Bayezid Hanı ve. Yörgüç Paşa Hanı, Bayezid Paşa Hanı, Hoca Mehmed Hanı ve Kapan Hanı, mizan buradadır. Rıdvan Ağa Hanı, Mehmed Paşa Hanı ve ona yakın büyük Timarhane, bakımlı eski vakıftır.

Bekar hanlarının özellikleri: Tamamı (---) adet bekar ve memleketinden ayrı iş sahibi kimselerin odalarıdır. Başka kapıcıları ve odabaşıları vardır. Her gece akşamdan sonra davulları dövülüp kapıları kapatılır. Dışarıda kalan giremez ve giren insanlar ve hastalar çıkamaz. Ta ki sabah olunca kapısı açılıp herkes işine gücüne ve dükkanına gidip çalışırlar.

Hamamların özellikleri: Tamamı (---) adet hamamlardır. Evvela Sinanoğlu Hamamı, Bayezid Paşa yakınında Kumacak Hamamı, Mehmed Paşa Camii bitişiğinde Mustafa Bey Hamamı ve Hünkar Sarayı yakınında Saray Hamamı, Ilıcahamam, alçak cisr başında su kenarındadır. Hacızade yakınında Çardaklı Hamam, Fethiye Camii yakınında Kadı Hamamı, Sultan Bayezid Hamamı, Yörgüç Paşa Hamamı, Kağnıpazarı Hamamı. Karşı kale içinde dört hamamdır, ikisi sade hamamdır, diğerleri çifte hamamlardır ki seçkin hamamlardır. Meydan Mahallesi'nde iki hamam vardır, biri çiftedir.

Çarşı pazarının özellikleri: Tamamı 10.060 dükkan ve yüz altmış çeşitli esnaftır. Çoğunlukla çarşısı Bursa pazarı gibi kargir kemerli çarşılardır. Kale gibi tamamen kubbeler ile bezenmiş dört demir kapılı bedesteni vardır. Çarşılarının çoğunluğu kurşunlu ve baştan başa kaldırım döşelidir. Bütün pazarı ve bedesteni Bayezid Han Camii tarafındadır.

…

Bölge halkının işleri, kazançları, çehrelerinin renklerinin anlatılması: Bütün halkı zevk ve şevk ehli olduğundan yüzlerinin renkleri daima kırmızımsıdır. Halkının bir bölüğü paşa, bey, zaim, zeamet ve timar sahibi ve hizmet ehlidir. Bir bölüğü alim, kadı, şeyh, imam, hatip ve Kur'an okuyucudur. Bir kısmı da tüccar, halk, hizmet ehli ve san'at sahipleridir.

Bölge halkının giyeceklerinin ve lehçelerinin anlatılması: Maarif erbabı ve nükteci çelebileri gayet çoktur. Düzgün ve seçik bir şekilde konuşurlar. Diğer halkı "Şuna çokuşarak iş kayıralım, şu işi alatlayı görelim, onatca er imiş" diye buna benzer lehçeleri var. Giyecekleri; samurlu ayanı ve çuka feraceli orta halli olanları bagası giyerler.

Kadınlarının güzelliklerinin anlatılması: Gerçi Türkistandır ama gençlik ve tazeliklerinden güzelleri yerinde, latif, kelimeleri düzgün, dişleri inci gibi, edeplice car (çarşaf) bürünüp gezerler. [282a)

Yiyeceklerinin anlatılması: Evvela Kağala nahiyesinden danedar deve dişi buğday gelip has ve beyaz lavaşa, kirde ve çakıl ekmeği olur ki insanın yüzünün rengi görünür. Kırk çeşit armudu, al renkli kirazı, yedi çeşit sulu üzümü, dutu, yedi renkte ekmek ayvası ve ayva perverdesi (bir tatlı çeşidi) yeryüzünde yoktur. Padişaha hediye gider.

İçeceklerinin anlatılması: Evvela misk ve amber kokulu pekmez şerbeti, ayva perverdesi şerbeti şiddetli sıcaklarda ve sıtma hararetine tın-ı mahtum kadar faydalıdır. Ve keçeden süzülmüş dil buran üzüm şırası gayet kırmızı ve bedene kuvvet vericidir. Dut şarabı, hardaliyesi ve bulduklu şarabı Acem (İran) diyarına hediye gider, beyaz şarap lezizdir. (---)

Zenaatlarının anlatılması: Her esnafta marifet erbabı çoktur, ama bunlardan iğne tutan becerikli, usta terzisi ve hallacı meşhurdur. Hallacı yayını eline alıp etek toplayıp yirmi dört usulde tokmak vurduklarında insan hayran olur. Berber civanları, helvacı civanları ve gazzaz civanlar, gayet meşhur civanları olur.

İbret verici eserlerinin anlatılması: Evvela Amalika zamanında bu şehrin ortasında bu Tozantı Nehri akarmış. Ferhad adında bir kimse Şirin'e aşık olup nehri şehir içinden akıtmıştır. Hala Ferhadi külünklerinin belirtileri şehrin batı tarafındadır. Kayaları peynir gibi kesip şehre su getirmiştir. Bütün çeşmelerinin suları o kayalar tarafından gelir, büyük eserlerdir.

İkliminin, enlem ve boylamının anlatılması: Amalika beldelerinden olup beşinci iklimde bulunduğundan enlemi (---) (---) (---) ve boylamı (---) (---),

................ (1.5 satır boş) .................

Suyunun ve havasının güzelliğinin anlatılması: Bu büyük şehir dere ve tepeli büyük nehir kenarına kurulduğundan havası o kadar mutedildir ki iki tarafındaki dağları baştan başa bağlardır ve verimli yerlerdir. Bütün evlerinin pencereleri batı ve kuzey tarafına bakar. Kışı katı olmayıp ılımandır.

Ve suları, ensesindeki dağlardan ve Ferhad'ın getirdiği yerlerden gelir, hayat suyudur. İlk başı Soğuk Pınar'dır. Bu su bütün haneden haneye taksim olup dolaşır.

Mesire ve dinlenme yerlerinin anlatılması: Tamamı yetmiş adet mesire yerleri vardır. Evvela, Kanlıpınar; Ferhad'a bu mahalde bir sihirbaz ve hilekar kadır;

"Şirin öldü. Dahi ne çalışırsın" diye Şirin tokmasını getirdiği saat Ferhad külüngünü havaya atıp başına düşüp öldüğü için Kanlıpınar derler. Ve Soğukpınar mesiresi, Kurukavak mesiresi ve Ilıca mesiresi.