Bahçesaray

Seyahatnâme’de Bahçesaray

Tatar tarihçilerine göre ilk Kırım fatihi Eski Salâcık yurdunda oturarak Mahan, Ahlât, Kirman ve Yesev şehirlerinden, Kazan, Ejderhan ve Saray ülkelerinden Kırım'a Tatarlar gelerek çoğalarak Eski Yurt'a sığmayıp bu Bahçesaray yurdunda yerleşmişler, büsbütün Kırım Adası'nı ellerine geçirmişlerdir. Ceneviz kefereleri ancak deniz kıyısında kalelerinde kalıp kâfirlerin kalelerinden dışarı çıkmaya güçleri olmadığından vilâyetlerinde kıtlık ve yokluk başlar. Kâfirler, çiftçilik ile geçinen Tatarlara başvurup çok mallar verip Tatar kavminden tahıl alırlar. Böylece Tatarlar zengin olup bu Bahçesaray'ı imar ederler. Allah kıyamete kadar mamur eylesin.

İmdi Bahçesaray'ın ilk imarına sebep Kırım bölgesi fatihi Cuci Han ve Ertoğmır Han olmuşlardır. Bu şehir de Eski Salâcık Deresi içinden aşağı inen derenin iki yanında bulunup Salâcık Kapısı'ndan ta Eski Yurt kenarına kadar bu Bahçesaray'm doğudan batıya uzunluğu tam 8 bin germe yiğit adımıdır. Yoksa bir yalı adamı adımı değildir. Bir yalı adımıyla tam bir fersah uzunluğunda güzel bir şehirdir. Bir fersah 12 bin adımdır, ama zinde levent adımıyla 8 bin adım Bahçesaray şehridir. Pravadi şehri gibi iki tarafı yalçın kayalı geniş bir dere içine düşmüş büyük bir şehirdir.

Bunun da iki tarafındaki kayalarda Allah'ın emriyle at gibi, fil, deve ve gemi gibi yaratılmış acayip, garip ve heybetli mağaralı kayalar vardır. Bu kayaların bazı yerleri topraklı bayırlardır.

Ancak bu derenin doğu tarafında Eski Salâcık yolu, batısı tarafında Eski Yurt yolu, kuzeyinde Akmescid yolu ve güneyinde Gözlev Kalesi yolu var. Bu 4 yoldan başka Bahçesaray'a düz yollar yoktur, ama kayalardan keçi gibi tırmanır yaya yolları elbette çoktur, ama başka yerleri gayet sarptır. 4 taraftan gelen yolların kayaları bağına gelmeyince aşağı dere içinde Bahçesaray şehri görünmez.

Bu şehre Saray denmesinin bir aslı da ilk Cucı Han Moskov ülkesinde İdil Nehri kenarındaki Saray şehrinden gelip bu şehri imar edip adına Bahçesaray dediler.

Bu şehrin ortasında akan ve Salâcık şehrinden gelen Aşlama Suyu gayet kullanılmış su olduğundan Çürüksu derler. Nice değirmenleri döndürüp ve nice bin pislik ve lağımları götürüp şehrin batı tarafı aşağısında cebehanelere, nice su değirmenlerine ve nice şebekeli bostanlara uğrayıp Eski Yurt'a gider. Daha sonra oradan aşağı Kaçı Nehri'ne karışır.

Bu Çürüksu üzerinde şehrin içinde 43 yerde taş ve ağaç köprülerle şehrin bir yanından bir yanına geçilip bu şehrin sağında ve solunda kat kat, tek ve iki katlı, tamamı kârgir yapılı ve baştanbaşa kırmızı kiremit örtülü bayırlara ve kayaların dibine kadar bağlı ve bahçeli hanelerdir.

Hanlar hanının sarayının özellikleri

Tamamı 4.500 kiremitli, taş duvarlı, servi gibi uzun bacalı ve sanatlı kapılı büyük saraylardır. Bunlardan şehrin içinden akan Çürüksu'nun güneyinde bulunan hanlar sarayının görünüşü vardır.

Han'ın Köriinüş Sarayı

Bu Bahçesaray şehri bir geniş dere içindedir. Gerçi Cuci Han bunda sakin olmuştur, ama hemen mücahit olup şehrin imarına bakmayıp oluruyla geçinmiştir. (— ) tarihinde Sahib Giray Han sahib-zuhur olup ulu şanlı padişah olup Salâcık Deresindeki gibi cehennem deresinde oturmaya bütün düşmanlardan utanıp yedi başlı ejder gibi Salâcık dereleri mağarasından çıkıp bu Bahçesaray'ı mesken edinmeyi isteyip 7 yılda bu Bahçesaray'ın Körünüş Sarayı'nı tamamlar.

Bu cennet benzeri saraya insan insafla baksa hayran olup susar kalır. Gerçi özelliğinde tüm övücülerin dilleri susmuştur, ama bu pek kusurlu hakir elimizden geldiği kadarıyla denizde damla ve güneşte zerre kadar cevher saçan kalemimizle birazcık anlatalım.

Evvelâ bu gönül açan sarayın dört tarafı İrem bağlan olduğu için Bahçesaray'dır. Dört tarafı kale gibi dört köşe şeddadi kârgir taş yapı duvarlı has saraydır, ama etrafında beden dirsekleri ve kule yastıkları yoktur. Çepçevre büyüklüğü 5.060 adım olup 4 yerde sağlam ve dayanıklı demir kapıları vardır.

Evvelâ biri kuzey tarafına açılır Darphane Kapısı'dır ki o tarafta Keykâvûs mutfağı vardır, kilar-ı âmire ve çâşnigirler, kilarcı odaları [125a] vardır.

Bir kapısı de güneye açılan Bahçe Kapısı'dır.

Bir kapısı kıbleye açılır Eski Körünüş Kapısı'dır.

Biri de Yeni Körünüş Kapısı'dır ki hareme bu kapıdan girilip arada bir İrem Bahçesini geçip kara hadım ağaların durduğu Büyük Harem Kapısı'dır.

Bu kapıların içinde 360 adet kat kat şahnişin, divan, yüksek köşkler ve pek çok ibretli bukalemun nakışlı odalar vardır. Her biri birer padişahın eserleridir.

Üç yerde körünüşler var ki her birine üçer bin adam sığar, yani divanhanelerdir ki Tatarca'da körünüş derler. Bir körünüş Sahib Giray Han'ındır. Ve biri Bahadır Giray Han'ındır. Biri Saray meydanına bakan yeni görünüş İslâm Giray Han'ındır. Ve bu körünüşlerde hanlar tahta çıkıp Cengizliler kanunu üzere şehinşah divanı edip işlerini yürütüp adalet icra ederler.

Bahçesaray şehrinde yaptığı eserlerini ve diğer eserlerini bildirir

Selâtin camileri: Saray şehri içinde toplam 24 mihrap vardır. Evvelâ hayrat sahiplerinden Han Sarayı'nın avlusu içinde 2 adet mamur kurşun örtülü kubbeler içinde eski hanlarından (—) (— ) (— ) hanlar yatmaktadırlar. Burada Selâmet Giray Han oğlu Gazi İslâm Giray Han çocukları, biyim ve bükeçleriyle nurlu kubbe içinde yakmaktadır. Sandukaları yeşil sof ile örtülü, mamur ve müzeyyen kubbesi, türbedârları ve evkâfları vardır. Bu nur dolu türbeye bitişik,

Sahib Giray Han Camii: Duvarları sağlam kârgir yapıdır, ama üstü çatma ahşap harpüşte (balıksırtı) kiremit ile örtülü eski tarz mamur Allah evidir, ama gaza malıyla binâ olduğundan bu camide gayet ruhaniyet vardır. İçinde hâl sahibi mazınne-i kerâme kimesneler çoktur. Özellikle imamı Arap (—) (— ) Efendi, topal ve felçli mektep hocası ve nice salih adamlar bu camide bulunurlar.

Bu eski cami kıble kapısından mihraba, kadar 110 ayak uzunluğunda ve 70 ayak genişliğindedir. İçinde 70 adet hizmetçisi mevcuttur. Cami içinde 20 adet meşe ağaçlarından uzun direkler üstünde kürsüler ve dahi üstünde sanatlı, eski tarz sade tavandır. Bu camiin sağ tarafında yüce şanlı hanların ibadethaneleri mahfili var, gümüş kandiller ve çeşit çeşit sanatlı avizelerv ile süslenmiş [126b] bir mahfildir. Ama bu camiin avlusu yoktur, zira Çürüksu Deresi, kıble kapısı önünden akar. Camiin kıble kapısı, han kapısı, eski tarz bir alçak minaresi, sağında, solunda ve kıble tarafındaki türbe bahçesine bakar pencereleri var. Sonra,

Küba Camii: Çarşı içinde bulunmakla kalabalık cemaate maliktir. Bu da kiremitli ve taş minareli eski bir camidir.

Muvahhidlerin mescitlerinin sayısını bildirir: Toplam (— ) adet mahalle mescitleri vardır. Bunlardan Kuba Mescidi ve Sefer Gazi Ağa Sarayı önünde Sefer Gazi Mescidi (— ) (— ) (—). Bu şehir içinde 5 adet taş minare vardır.

Medreseleri: Hepsi (— ) adet hadisçi ve hafız öğrenim yerleridir. Evvelâ Salâcık'ta Mengli Sarayı yakınında Sahib Giray Han Medresesi (— ) (— ) (— )

Ama özel dârülhadisi dârülkurrâsı yoktur.

Ciğer köşesi sıbyan mektepleri: 17 adet çocuk mektebi vardır. Bunlardan Bahadır Giray Han, İslâm Giray Han ve Mehmed Giray Han mektepleri mamurdur. (— ) (— ) (— )

Derviş tekkeleri: Hepsi 9 adet Âl-i Abâ zâviyeleridir. Evvelâ

................ (1,5 satır boş)...................

…

Konuk evi kervansaraylar: Büyük yapı olarak hasbi kervansaraylar yoktur ama bu Saray şehrinin iki yanındaki kayalarda yüzlerce mağara vardır ki içine nice yüz adam girip konup göçerler, acayip ve garip hasbi konuk evi kervansaraylardır.

Tüccar hanları: Tamamı 7 adet handır, ama bunlardan çarşı içinde kale gibi Sefer Gazi Ağa Hanı, 167 adet odalı, tek ve iki katlı kârgir yapı güzel bir handır ki Kırım diyarında benzeri yoktur. Sanki şehrin bedestenidir. Rumeli, Anadolu, Arabistan ve Acem'in tüccarları burada kalırlar. Demir kapısının üstünde tarihi budur:

Yaraşur her gören dise tarih
Han-ı mamure-i cây-ı zîbâ. Sene 1071.

Garip bekâr hanları: Hepsi 7 adet bekâr odalarıdır ki her birinde çeşit çeşit sanat erbabı memleketinden ayrı bekâr adamlar kalıp kâr ederler. Genellikle pabuççu bekârları, takkeci ve terzi bekârları kalırlar. Bunların da hancıları ve vakıf cabileri vardır.

Çarşı pazar bedesteni: Şehbender hesabınca bu şehirde 1.100 adet dükkân vardır, ama kubbeli kârgir yapı bedesteni hanlardır ki her türlü meta bulunur. Terzileri, haffafları, atarları, kahvehane, kuyumcuları ve bozahaneleri gayet çoktur, ama zırhçıları yoktur.

…

Yaşlı ve genç insanlarının yüz renkleri: Bütün erkekleri çok uzun yaşayıp kuvveti gitmiş, heyeti yitmiş, aziz ömürleri sermayesi 170'e yetmiş ve sohbetten tamamen kalmış, güçsüz kuvvetsiz yaşlı insanlar olmuşken yine yüz renkleri kırmızıdır. Tazeleri daha da zinde yiğitlerdir.

Mahbûbelerinin yüzleri: Güzellikleri bir mertebededirler ki saçlarının her belikleri şeb-târdır. Ve benlerinin her tanesi Hâşimî beni gibi bin gez Tatar müşkü değer hakkâk elleri değmemiş zâhide, güzellik sahibi, perde ehli kadınları vardır.

…

Erkeklerin giyecekleri: Cümle halkı çuka kontuş ve çuka çakşır giyerler, ama kapukulları, ot ağaları, atalıkları, mirza ve sultanlar tamamen samur don ve samur kalpak giyerler, nadir kimesneler vardır ki beyaz sarık sara. Ve hepsi kubadi pabuç ve çizme giyip at ile gezerler.

Kadınların giysileri: Bütün kadınları da çuka ferace giyip yassı başlı olup ayaklarına iç edik ve çizme giyerler. Meğer hamama çıkıp gezeler, ama Râbia-i Adeviye mertebesinde perde ehli, zahide, saliha ve güzellik sahibi kadınları ve ay parçası gibi kızları gayet edeplidirler.

Cana can katan hoş havası: Suyu ve havası gayetle hoş olduğundan mahbûb ve mahbûbeleri sağlıklı olup düzgün uzuvları kulak memesi gibi yumuşaktır. Genellikle kadınları ve ay parçası oğlanları Çerkez ve Abazadır. Leh, Rus ve Moskov güzelleri var, ama Gürcü azdır.

…

Patrik ve kıssis kiliseleri: (— ) semtinde Rum ve Ermeni kiliseleri vardır. Ama Yahudi sinagogları yoktur, tüm Yahudiler yukarı Çufut Kalesi'nde oturmakla sinagog adlı mabetleri de oradadır. Saray şehrinde Macar ve Leh kiliseleri de yoktur.

Sanayii, beğenilen işleri ve kazançları: Bu şehir halkının beğenilen işleri ve kazançları çeşit çeşit at eyerleri ve Tatar şıdakları, yani kamçılar, atmaca yelekli okları, Saray'ın ak kenarlı bezleri ve nakışlı gömlekleri bir diyarda yoktur. (— ) (— )

Hububat ürünleri: Evvelâ altı tür taneli iri deve dişi buğday olur. Ve bir çeşit siyah arpası olur, 4 okkasını bir at yiyemez. 1 kile buğdayı 50 kile verir. Ama boza dansını reayaları çok ekip yerler ve boza ederler. 1 kilesi yüz 100 darı verir.

Otları, bitkileri: Evvelâ vadilerinde çeşit çeşit tirfil, yonca, ayrık ve anız gibi otları çok olur. Karalı ot adında dilber perçemi gibi bir otluğu olur. Bir at bir hafta yese şişmanlığından ve yağından yürüyemez. Soğanı, teresi ve nanesi meşhurdur.

Yiyecek nimetleri: Her nimetleri beğenilir, ama Leh tavuğu namıyla meşhur fil hortumu gibi sarkmış kırmızı et parçası burnu üzerinde durur, onun kebabı ve bir araba tekerleği ateşinde pişmiş bir şişte parça parça koyun kebabı çok beğenilir.

Meyve çeşitleri: Her meyvesi suludur, ama armudu, vişnesi; kirazı, eriği ve elması gayet çok olur. Kışı çok sert olduğundan üzümü suludur, ama ekşidir. Zeytini, inciri ve narı da olmayıp Tat elinden gelir.

Cana can katan içecek çeşitleri: Evvelâ nice yüz âbıhayat sularından başka ilik gibi ince elekten geçmiş Tatar bozası, 4-5 günlük at sütü, kımızı, yağı alınmamış yoğurt yazması, talkanı ve şeyhlerini içeceği maksima bozası güzel olur.

İrem Bağı gibi güzel bahçeleri: Muhtesib ağası tarkanı defterine göre Bahçesaray şehri çevresinde toplam 9 bin adet cennet bağları vardır. Ancak Bacı Bağları, Süren Bağlan, Kazıklı Özek Bağları ve Balbek Bağları semtleri biraz ılıman olduğundan üzümleri lezzetli olur.