Bakü

Seyahatnâme’de Bakü

Evvela bu Bakü Kalesi, (---) tarihinde Moskov kralı Dara Şah'a tağallüben Hazar Denizi kıyısında bir tepe üzerinde dörtgen şeklinde taş bir yapı güzel bir kale yapmış. İç kalesinin batı tarafına bakar bir kapısı var, Nahçıvan demirindendir.

Fırdolayı çevresi 700 adımdır ve yetmiş kule ve 600 bedendir. Duvarının boyu 40 meliki zira yüksekliktedir. Kaya üzerinde olduğundan hendeği yoktur.

Kale içinde ancak temiz toprak ile örtülmüş 70 adet eski haneler vardır.

Ancak bir Haydar Şah Camii var, minaresi yoktur. Bu kalede han, hamam ve çarşı pazardan belirti yoktur. Ancak deniz kenarında büyük yerleşim yeri.

Bir miktarı bağlı, bahçeli, camili, han ve hamamlı ve çarşılı mamur şehirdir ki üç tarafında sağlam surlar vardır. Üç kapısı vardır, kuzey tarafına Gilan Kapısı, kıble tarafına Babülebvab Kalesi kapısı, batı tarafına deniz kıyısında Liman Kapısı.

Ve bu yerleşim yeri içinde yedi kısa boylu alçak minareler görülmektedir ki isimlerini bilmiyorum.

Ve üç hamamı var, ama Mirza Han Hamamı gayet aydınlık hoş havalı hamamdır. Çarşı pazarı o kadar güzel değildir. Ancak deniz kıyısında Moskov sınırboyu olduğundan seçkin şahseven ve dizçöken askerleri vardır.

Şirvan eyaletinde başka hanlıktır ki üç bin askere ve on iki hakime maliktir. Başka kazası ve yedi nahiyesi vardır.

Birkaç kere Moskov Kazağı karşı İdil Nehri'nden şaykalar ile gelip Gilan'ı ve bu Bakü nahiyelerini yağmalamışlardır. Zira karşı tarafı 300 mil Moskov diyarıdır. Hatta o sene bu kaleyi Özdemiroğlu Osman Paşa feth edip Osmanoğlu devletinde Kubad Paşa hakim iken Acem'in kışkırtmasıyla Moskov Kazağı gelip bu Bakü Kalesi'ni kuşanmışlardır. Bütün kafirler kılıçtan geçirilmişlerdir ki hala bütün kemikleri deniz kıyısında yüksek bir tepedir.

Bu şehrin havası tatlı ve yumuşaktır. Zira köylerinde [314b] pirinç, keten ve bağ ve bostan hasıl olup çok güzel pamuğu olur. Ama suyu tamamen neft yağı (petrol) kokar. Zira bu şehir yakınında yedi yerde neft madenleri vardır ki her biri bir renktedir. Sarı, kırmızı ve kara neft olur.

Bu diyarın nahiyelerinden Müskür, Sendan ve Reyneb? nahiyeleri halkı asla balmumu ve yağ mumu yakmayıp tamamen kara neft yağı yakarlar. Ama halkı gayet sağlıklı ve zindedirler. Yer yer güzelleri vardır. Zira yerel iklimin on sekizinci hududundadır. Enlemi (---) (---) (---) ve boylamı {---} (---) {---) (---) (---). Halkı genellikle Sünnilerdir.

Bu kale ile Demirkapı Kalesi arası deniz kıyısı ile dört konaktır. Ara yerde Müskür nahiyesi kentleri vardır ki her bir kenti birer mamur beldelerdir. Ve göçer-evli Terekeme kavmi kış vaktinde obaları ile konup göçerler.

Ve yine bu Bakü'nün doğu tarafında Şaburan şehri üç menzildir. Şamahı Kalesi yine doğusu tarafında beş konaktır. Yine Bakü'nün kuzeyi tarafında Gilan şehri ( ---) konaktır ve Şamakı'nın bender iskelesidir.

Çin-i Hıta ve Hoten'den, Fağfur ve Zenan şehrinden, Kılmah ve Moskov'dan daima elçiler ve ağır bezirganlar gelip meta getirirler. Ve daima Moskov elçileri gelip rehin dururlar. Acem diyarına genellikle samur, balık dişi, sincap, Bulgari telatin ve nice renkte çeşit çeşit metalar Moskov diyarından Gilan'a ve bu Bakü'ye çıkar.

Bu Bakü'den tuz, neft (petrol}, za'feran (safran) ve ipek alıp Moskov'a götürürler. Zira safranı ve ipeği Lahican'dan şeffaf ibrişimi olur ve Anadolu'da Safranborlu'sundan güzel safranı olur.

Ve bu Bakü nahiyelerinde bazı tuzlu yerler vardır. At ve adam basup biraz dursa atın tırnağı ve adamın ayağı yanar. Bazı yerleri kervan halkı kazarlar, o çukurların içine tencere ile et ve başka yemek korlar. O saatte yerin sıcaklığından yemek pişer ve yerler. Buda'nın acaip hikmetidir:

Bu şehrin kuzey tarafı yakınında Kür Nehri denizler gibi olup Hazar Denizi'ne katılır.

Bazı zaman Moskov'un Kazak-ı Akı küffarı sazlı gemileriyle bu Kür Nehrine girip ansızın Acem şehirlerini yağmaladı. Nice bin Acem esiriyle ganimet malları alıp esirleri Gilan pazarına götürüp aman ile satar. Büyük bir nehirdir ki Tuna'ya denk genişliktedir, ancak derin değildir.

Bu Bakü şehrinin nice gün seyr ü temaşasını ederken bir taraftan Acem diyarının düğünlerini, ileri gelenlerinin zevk ve eğlencelerini görüp seyr ü temaşa ederdik.

Eğer bu Revan Hanı Taki Ali Han'ın kızkardeşinin Bakü hanına verildiği düğünü yazıp anlatsak bir ciltli kitap olur.