Banyaluka (Banja Luka)

Seyahatnâme’de Banyaluka (Banja Luka)

İki kale olduğu için Saray şehri defterhanesinde Banyalukateyn derler. Daha önce kalenin biri Engür kralından kalıp (—) tarihinde Gazi Ferhad Paşa feth edip eski kalesi karşısında Ferhad Paşa bir kale dahi yeniden inşa etmiştir, ama gayet sağlam ve sarptır. Ancak ikisi de küçük kaleciklerdir. Bu iki kalenin araları 2.000 adım birbirinden uzaklıktadır, ama ikisi de Virbaz Nehri'nin aşağı aktığının sol tarafmda kârgir taş yapı olanı Ferhad Paşa Kalesidir. Kulu, cebehaneleri ve dizdarları mükemmeldir. Ferhad Paşa'nın yeni kalesi önünde 30 karış bir balyemez topu ve düşmana aman vermez kale döveri var.

Banyaluka şehrinin isimlenmesi sebebi

Latin dilinde banya ılıcaya derler. Bu şehrin kıblesi tarafındaki bağlar başında bir ılıcası olduğu için banya derler. Daha sonra şehri Virbaz Nehri ile Pileve Nehri kenarında bir uzun şehir olduğu için Luka, yani Uzun Şehir derler. Daha sonra halk arasında sözü hafifletmek için Banyaluka derler. Fetihten sonra bu şehir Süleyman Han yazımı üzere Bosna Eyaletinde sancakbeyi tahtıdır ki beyinin hâssı padişah tarafından (—) akçedir ve sancağı toprağında zeamet (—) ve timarı (—) alaybeyi ve çeribaşı vardır, ancak şimdi sancağı Bosna vezirlerine [153a] katılıp kaymakam hâkimdir. Ancak 11-12 bin guruş geliri vardır.

300 akçe şerif kazadır ve nahiyeleri (—) adet köylerdir ki adalet üzere kadılara 6.000 guruş olur. Şeyhülislâmı, nakibüleşrafı, sipah serdarı, yeniçeri çavuşu, Budin kulu serdarı, şehir voyvodası, muhtesibi, bâcdârı ve haraç ağası vardır.

Banyaluka şehrinin özellikleri

Bazıları Banaluka derler. Kıbleden kuzeyden batıya meyilli, iki tarafı ormanlı dağlar ve sâfî bağlar ile süslü bir geniş dere içinde akan büyük Virbaz Nehri'nin iki yakasında birer saat uzun şehirdir, ama iki tarafı da ensizdir. Bütün evlerinde birer âbıhayat sular aktığından başka her hanedanda bağ, bahçe, bostanlar ve İrem bağları bulunur. Virbaz Nehri üzerinde bu şehrin bir yakasından bir yakasına 3 yerden ağaç köprüler ile geçilir.

Hepsi 45 mahalledir. Evvelâ Ferhad Paşa Mahallesi, Saray Mahallesi

................(2 satır boş).....................

Bildiklerimiz bu mahallelerdir.

Ve 3.700 kiremitli ve şindire tahta örtülü bakımlı ve şenlikli yüksek saraylardır. Bunlardan Kaymakamlar Sarayı, Ferhad Paşa Sarayı ve (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—)

Hepsi 45 mihraptır. Bunlardan selâtin camii gibi Gazi Ferhad Paşa Camii, bütün yapıları kurşun kubbeler bezenmiş gönül açan camidir. Ve Eski Cami

................(1.5 satır boş)......................

Bunlardan başka mescitlerdir.

Ve (—) adet medreseleri vardır. Evvelâ Ferhad Paşa Medresesi,

................(1 satır boş).....................

Ama özel dârülhadis ve dârülkurrası yoktur, zira ümmî adamları çoktur.

Ve 11 adet sıbyan mektebi var. Evvelâ Ferhad Paşa'nın ve Çovozâde'nin,

...............(1.5 satır boş).....................

Ve 9 adet derviş tekkeleri var. Evvelâ

................(1.5 satır boş)......................

Ve (—) adet mihman-sarayları var

................(1.5 satır boş)................

Ve (—) adet aydınlık hamamları var. Bunlardan Ferhad Paşa Hamamı (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) Ama banası gayet yararlı ılıcadır, fakat yapıcı o kadar güzel değildir. Bunlardan başka her hanede soba hamamları bulunmaktadır.

Ve 300 adet dükkânları var, ama bedesten gibi iki başı demir kapılarına zincir çekilmiş kârgir yapı bedesteni var ki içinde 100 adet dükkân vardır, Ferhad Paşa hayratıdır. (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—)

Ve (—) adet yemek verilen imareti var. Hâlâ gelen gidenlere minnetsiz sofrası açık Gazi Ferhad Paşa İmaretidir ki oğlu Mehmed Bey mütevellidir (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—)

Suyu ve havasının hoşluğundan mahbubu ve mahbubânı, yaşlısı genci, kibar ve ayam, usta tabip âlimleri, kan alıcı cerrahları, sâlih şeyhleri, şairleri, maarif erbabı yârânı, hâl sahibi meczupları, akarsu çeşmeleri, cana can katan sebilhaneleri, âbıhayat suları, ev su kuyuları ve rahip kiliseleri, bütün bu anılanların hepsi Banyaluka şehrinde mevcut olup insan ile dopdolu bir güzel şehirdir. (—) (—) (—) (—) [153b]

Banyaluka şehri külliyatı şehrengizinin tamamlanması

Evvelâ beşinci iklimde bulunup enlemi (—) ve uzun gündüzü (—) (—) ve imareti tâlii boğa burcunda bulunup evi toprak zühredir. Onun için sığır ve camızı boldur. Toprak zührede olduğu için halkı huzurlu, sevinçli ve neşelidir.

Tahıl ürünlerinden, iri buğdayı, yulafı, dansı ve heldinesi gayet çok olur. Onun için bolluk şehirdir ki bir okka beyaz ekmek 1 bakır peneze alınır. Koyun eti 5 peneze, sığır eti 3 peneze, 1 bukliçse yoğurt bir penezedir, yağ ve balın bolluğunu Tanrı bilir.

Sanayiinin meşhuru demir âletlerinden külünk, balta, saban demiri ve harbe türlerini iyi işlerler.

Yiyeceklerinden beyaz katmer çöreği, külde pişmiş beyaz poğaçası ve Ferhad Paşa hanedanında kaymak baklavası yeryüzünde yoktur. Öyle tazedir ki üstüne bir penez bıraksan batar lezzetli ve ince baklavadır.

Meyvelerini beğenilenlerinden; öyle taze, lezzetli, sulu ve hazmı kolay kirazı olur ki Rum, Arap ve Acem’de benzeri yoktur. Hatta Melek Ahmed Paşa efendimize bir sepet kiraz getirdiler, her biri Anadolu'da terzi iğnesi yapılan Mudurnu şehri cevizi kadar vardır. Hepimiz bu sulu kirazlara şaşırdık. Birkaç tane kirazı seçip terazinin bir kefesine bir tane kiraz ve bir kefesine bir esedî koyup tarttık, beraber geldi ki bir esedî sekiz dirhemden ağır gelir. Ondan belli ola ki Banyaluka kirazı ne kadar iri ve ağır olur, ama lezzette hoş yemeli ve suludur, hazmı kolaydır. Ayvası ve hayevânî elması da beğenilir. Kapuska dedikleri lahanası kazan kadar kelle olup bütün yaprakları güllâç yaprağı gibi incedir. Hatta Boşnak kavmi bu lahana için, "Âh dinum ve imânum kapuska" diye ölünceye kadar lahana yerler.

Ve içeceklerinden, sarı keçi sütü surutkası, balsuyu, vişnesuyu, hardaliyesi, ramazaniyesi, poloniyesi ve nane rakısı meşhurdur.

Ve 70 yerde mesireleri var. Evvelâ Ferhad Paşa Bağı (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—)

Ve 5.000 adet bağ ve bahçe dönüm hakkı verir ve 41.000 reaya baştina haracı verir.

Halkının işleri ve kazançları budur. Bir bölüğü genellikle tüccarlardır ki Belgrad'a, Üsküp'e ve Selânik'e gidip gelirler. Bir kısmı mücahid gaziler, bir zümresi şer'-i şerifle uğraşır. Bir sınıfı bağbândır, bir kavmi âlimlerdir ve bir taifesi sanat ehli esnaftır.

Giysileri; çuka serhadli, çuka dolama, kopçalı sıkma çakşır, kubâdî pabuç ve başlarında yeşil serhadli kalpağı giyerler. Kadınları yine hep çuka ferâce ve yassı baş terpuş üzre beyaz tülbent yaşmak örtünüp edeplice gezerler.