Bingöl Yaylası

Seyahatnâme’de Bingöl Yaylası

Elburz Dağı'nın zirvesi bulutlar içinde olduğundan karanlıktır. Şiddetli yıkıcı rüzgardan kar, tipi ve buz olmaz. Yüksek zirvesinde ağaç olmayıp yıkıcı rüzgarlar ağaçları kökünden söker. Yalçın kayaları güçlükle yerinde durur, ama gulyabanileri gayet çoktur. O yüzden ve kışın yıkıcı rüzgarından insanlar çıkamazlar ve çıkmış yoktur. Ancak üç günlük yüksek yol olan yerlerine Kaytak, Haydak, Kumuk, Kımık ve Burgusand ve Çerkez ve Kabartay kavimleri çıkıp bazı madenler çıkarırlar. Yoksa yaylamağa çıkmazlar. Zira kendilerinin aslında şehirleri tamamen yaylaktır.

Ama bu Bingöl Yaylası beşinci iklimin ortasında asıl zemini yüksek olup kendisi de üç günlük yüksek yol olduğundan yüksek zirvesi açık 70 adet yeşillik büyük ovalardır.

Batı tarafta bir ucu Kiğı Dağları'dır. Doğu tarafından Acem ülkesi [88b] toprağında Revan Kalesi dibinde akan Zengi Nehri'nin karşıbatı tarafında Osmanlı hududunda Ağrı Dağı'na varır. Bir uzun sıra dağlar Bingöl Yaylağı'dır. Kiğı ile Revan arasında uzunluğu 16 konaktır.

Bu yaylanın kuzey tarafı Erzurum Ovası'dır ki ortasından Fırat Nehri akar. Kıble tarafı Muş Ovası'dır.

Muş Ovası'nın ortasından Murat Nehri akar ki doğduğu yer bu Bingöl Dağları'ndadır. Fırat ve Murat Arz-ı Mukaddes'e akar. Adı geçen iki nehrin ve ovaların ortalarında bu Bingöl Yaylası'nın iki menzil, üç ve dört menzil genişliği yerleri var, daha fazla değildir, ama uzunlamasına vaki olmuştur.

Kuzeyinde Erzurum eyaleti, batı tarafında Sivas eyaleti, kıble yönünde Diyarbakır eyaleti ve doğu tarafında Van eyaleti ve Acem ülkesi vardır. Gayet bakımlı ve şenlikli vilayetlerin ta ortasında bu Bingöl Yaylası bulunduğundan yedi ay ademoğlu ile marnur olur. Ondan sonra şiddetli kış gelince herkes ılıman yerlere inerler.

Bingöl halkını bildirir

Evvela Zaza, Lulu, İzoli, Yezidi ve Haltf, Çekvanf, Şakaki, Gigi, Biseyani, Mudiki Kürtleri ve,

................ (1.5 satır boş) .................

Bunun gibi nice bin aşiretler ve kabileler nice kere yüz bin hayvanlarıyla çıkıp yeni hayat bulup Erzurum vezirine yayla hakkı verirler. Zira Erzurum sınırında Erzurum şehrinin kıblesi yakınındadır.

Bingöl'ün ibret verici ürünleri: Cümle hey' et (astronomi) sahipleri aynı görüşte birleşmektedirler ki beşinci iklimde 29 dağ vardır. Bunların içinde bu Bingöl Dağı mahsüllüdür. Nice bin türlü otlar ve ağaçlar olduğundan başka kimya otu vardır. Nice bin kere koyunların dişleri altın ve gümüş gibi yaldızlanmış olduğu görülmüştür. Sarı tutya, kırmızı tutya ve mor tutyalar var ki güzel kokusundan insanın burnu kokulanır.

Bütün kehhiHlar (göz hekimleri) bu tutyaları toplayıp göz ağrısına tutulanların gözlerine sürerler. Allah'ın emriyle görme kuvveti ve gözünün ışığı artar. 70-80 haneli müşk-i Rum, perçemli beyaz ve mavi sünbülleri olur, Ve kırk-elli renkli yirmişer haneli mis kokulu zerrinieri olur. Beyaz, sarı ve kırmızı zambağı, renk renk ful (yasemin), menekşe ve reyhan, fülfül ve erguvan, ribas Hekimlikte kullanılan ot, rheum ribes) ve merisi ve gülleri içinde türlü türlü nilüferleri ve çilek meyvesi olur ki her tanesi Arapkir dutu kadar lezzetli olur.

Çeşit çeşit yergülü, kengeri (enginarı), evşesi (şebnemi), ravendi (kökleri ve sapları ilaç olarak kullanılan bitki), yebruhu's-sanemi (abdüsselam, kankurutan otu) ve sünbül-i Rumisi ve usruru (yalanı safranı) ve nergisi kısacası bütün hekimlere layık ağaçları ve otları olur ki hesabını Cenab-ı Bari bilir.