Canca (Gümüşhane)

Seyahatnâme’de Canca (Gümüşhane)

Bu şehre girip doğru Gümüşhane eminine vardık. Bundan sonra şer-i Resul-i mübin mahkemesine vararak bütün vilayet ileri gelenleri toplandı. Burada padişah emirleri okununca hepsi "İşittik ve itaat ettik" deyip bütün padişah kulları ve eli beratlı, vergilerden muaf müsellemleri de Revan derneğine hazır olmaya fazlaca gayret ettiler. Hakir emin hanesinde konuk olup şehri gezip dolaşmaya başladık.

Evvela bu eski şehir ilk defa İskender-i Zülkarneyn feylesoflarından Yunanlı Filikos gümüş madenini hikmetle bulmuş, İskender mamur etmiştir.

Bunlardan Gürcülerin eline girmiştir. Daha sonra Azerbaycan padişahı Uzun Hasan eline girmiştir.

Bunların elinden ( ---) tarihinde Fatih Sultan Mehmed, Kostantıniyye fatihidir, ki Sultan Hasan'ı Tercan Sahrası'nda yüz bin askeriyle kırıp Hasan Şah başlı başına canını Azerbaycan'a atıp arada can verdiği mahalde Fatih bu kaleyi savaşarak ve ceng ederek feth etmiştir. Zira mal candandır ve Canha'dandır.

Ol devirde burada olan çok mal ve gümüş, kap-kacak, aletler bir memlekette yok idi. Genellikle en fakir bir insanın bile sofralık gümüş sahanları var idi. Zira gümüş madenleri olduğundan hala "Gümüşhane" ismiyle anılır.

Ama Osmanlı Devleti Defterhanesi'nde Canha yazılmıştır. Hala 70 yük akçe eminliktir. Onun için bütün halkı gümüşhanesinde işlemeye görevli olduklarından bütün zor yerel vergilerden muaf tutulmuşlardır. Hala Osmanoğullarının tasarrufları altında yetmiş adet kimi atıl, kimi işler saf gümüş madenleri vardır ama bundan daha iyisi yoktur.

Evvela Anadolu toprağında Kağızman'da, Hakkari'de, Bingöl'de, Sincar'da ve Akra'da, Mısır Asvan'ında, Şam'ın Cebelü'l Lübnan'ında, Maanoğlu Dağı'nda, Merzifon Gümüş şehrinde ve nice yerlerde yardır.