Çayniçe

Seyahatnâme’de Çayniçe

Latince Çayniçse (—) (—) (—) demektir, ama niceler Çaynice derler. Süleyman Han yazımı üzere Hersek Sancağı paşasının toprağındadır, ama hâss-ı hümâyûn olup defterdar paşa tarafından zabt olunup 200 adam ile hâkimi voyvodadır. Bir hâkimi de 150 akçe payesiyle yüksek kazadır. Kethüdayeri, yeniçeri serdarı, muhtesibi, şehir kethüdası ve ayanı vardır.

Çaynice zeminini şekli: Bu kasabanın zemini gibi bir tuhaf gülünç, maskara ve korkunç ve tehlikeli, dereli ve tepeli bir garip ve acayip zeminli şehir görmedim. Hatta bu kasabanın üç tarafı, gökyüzüne doğru uzanmış heybetli dağlar üzerinde göklere baş uzatmış uzun ağaçlar ve kiraz ağaçları ile süslenmiş dağlar ve nice yerleri safi Rıdvan cenneti bağları gibi bağlardır.

Bu dağların uçurum olan tehlikeli dereleri sanki gayyâ dereleri ve cehennem çukuru dereleridir. Yaradan hakkı için insan bu derelere bakmaya cüret edemeyip gözleri kararır.

Bu anılan büyük derelerin güney tarafında yüksek dağların üzerine Çaynice kasabası imaretleri bulunup tüm evleri İstanbul'da Cihangir Yokuşu evleri gibi birbiri üzere birbirinden yüksek zemine daracık evlerdir. Bu şehir içinde de bir uçurum kayalı ve topraklı kanara ve minare boyu cehennemin veyl ve sakar deresi var ki insan aşağı bakınca ödü patlar. Her sene bu uçurum dereye nice çocuklar, at ve katırlar uçup helâk olur.

Bu dere önce yazılan [145a] derelerden melundur, zira şehrin mamur ve kalabalık yerinde bulunmaktadır. Hatta Hacı Balı adlı bir hayır sahibi bu cehennem deresi üzerine bir sırat köprüsünü bir kayadan bir kayaya yaptırmış ki gerçekten de onu yapmaya insanın gücü yetmez. Bundan da aşağı bakanın ödü patlayıp vücudu güz yaprağı gibi titrer.

Bu şehirde 5 Müslüman mahallesi ve 3 kefere mahallesi vardır. Evvelâ Sinan Paşa Mahallesi, Türbe Mahallesi, İmaret Mahallesi, Karşı Mahalle, Aşağı Mahalle, Yukarı Mahalle ve Dere Mahallesi, meşhur bildiğimiz mahalleler bunlardır.

Tamamı büyük küçük 700 adet kârgir yapı tek katlı ve iki katlı saraylar ve diğer orta hâili evlerin tamamı kiremitli, tahta şindireli ve kayağan örtülü birbiri üzerine tehlikeli yerde çeşit çeşit haneler vardır, ama bahçeleri azdır ve avluları dardır.

Ve tamamı 10 adet mihraptır, ama 5 adedi selâtin camii gibi müminlerin camileridir.

…

Sonra (—) camii. Bu da kurşun kubbeli ve yüksek minareli bir aydınlık camidir. İbadet edip bildiğimiz camiler bunlardır. Geri kalanı 8 adet mahalle zaviyeleridir. Bunlarda iki kârgir minare ve üç adet tahta minare var, diğer mescit ve zaviyeler minaresizdir.

Bu şehir içinde aşağı uçurum derelere kadar 50 civarında su değirmenleri vardır.

Üç adet medreseleri vardır. Bunlardan Sinan Paşa Medresesi mamurdur. Ve hepsi 5 adet ilim yuvası mektepleri vardır.

Ve 4 adet şanlı derviş tekkesi var, ama Halvetî ve Kâdirî tekkeleri mamurdur.

Üç adet kara ve deniz tüccarı hanları vardır. Her birinde Laristan, Moltan, Venedik ve Frengistan malları bulunur. Köprü başında Hacı Balı Hanı sanki kaledir. Her bir hanları bedestene benzer hanlardır.

Ve bir adet hamamı vardır, ama gayet sanatlı, aydınlık ve hoş havalı hamamdır.

Toplam 200 kadar dükkândır, ama saymadım, ancak bedesteni yoktur. Hacı Balı Hanı yakınında uçurum dere başında demirci dükkânları çoktur.

Gazi Sinan Paşa hayratı olan bir adet fakirlere aşevi imareti vardır. Camiiyle Paşa Sarayı yakınında bir aşevi imaretidir ki tüm gelen gidenlere, zengine, yoksula, yaşlı ve gençlere sabah akşam "Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın" (Kur'ân, Hûd 6) âyeti üzere nimeti bol bol dağıtılan bir ziyafet evidir.

Ve toplam 7 adet gezinti yerleri ve dinlenme yerleri var ki Hersek Sancağı'nda böyle İrem gezinti yerleri yoktur. [145b] Ama bunlardan Meram bağı gibi mesiregâhı Çayniçse şehrinin kıble tarafında Taşlıca şehrinden gelirken Çayniçse'ye yarım saat yakın yol üzere Sinan Paşa Çeşmesi'nden tâ Çayniçse'ye kadar anayolun sağı ve solu tamamen yüksek kiraz ağacı hıyâbânının öte kıble tarafında bin adım yakın,

…

Çaynice kasabası şehrengizinin tamamlanması
Gerçi bu şehir gayyâ dereleri gibi tehlikeli ve korkulu yere kurulmuştur, ama suyu ve havası gayet hoş, bakımlı ve şenlikli kazadır, her tarafı yaylalı dağlar ve bağlardır. Ve köyleri birbirlerine yakın olup dip dibe verimli büyük köylerdir.

Halkı tamamen Boşnakça konuşup hepsi serhatli esvabı giyerler. Kadınları yassı baş olup siyah bez ferace giyerler ve gayet edepli gezer, ırz ehli müminelerdir. Halkının tamamı dostlardan, sofra sahibi velinimet, Allah adamı erlerdir. Ve ırz ehli, hâl ehli ve tarikat ehli kimseleri var ve gayet garip dostu zevk ve şevk ehli, dost canlısı, hafif ruhlu adamları var. Hatta Sultan Murad Han Allah rahmet eylesin musahibi olup hâlâ Sadrazam Köprülüzâde Veziriazam tezkireci efendisi olan Lâğarî ve Mezâkî Efendi bu Çaynice toprağından olduğundan onun hanesinde hakir konup bu şehir halkıyla 3 gün eyle zevk u safâlar ettik ki anlatılmaz.

Bu şehrin beğenilenlerinden; çeşit çeşit baltaları, Ferhadî külünkleri ve at bukağıları yarbendlerinden çok şey elde ettik.