Cerban Kan

Seyahatnâme’de Cerban Kan

Hazret-i Peygamber'in doğumunun 6. senesinde Adil Enûşirvân emirlerinden Hâtem-i Tay-i Arabi'nin kardeşi Emir Cerbân Kan yapısı olduğundan Cerbân Kan adıyla meşhur bir mamur şehirdir.

Moğol kavmi bu şehre Kan derler. Çin dilinde kan hâkime derler. Bu Cerbân Kan Şehri Irak toprağında Acem şahı hükmünde Kâşân Eyaletinde başka sültanlıktır ki bin seçkin nökere sahiptir. Sûru haraptır ama şehri mamurdur. Şehrinin çevresi toprak hendektir. Çevresinde 14 adet kapısı vardır. Kâşân Kapısı, Sâve Şehri Kapısı, Rey Şehri Kapısı, Demâvend Şehri Kapısı, Bağdad Kapısı, Deylem Şehri Kapısı, Şehribân Şehri Kapısı, Isfahan Kapısı, Derteng Kapısı, Kum Şehri Kapısı, Mut Şehri Kapısı ve (—) kapısı. Sözün kısası 14 adet kapısı vardır.

Bu kapılar içinde olan bir süslü şehirdir ki 7.000 mamur haneleri vardır. Tamamı 70 mihraptır, cami ve hamamları, han ve çarşı pazarları gayet bakımlı ve süslüdür. Bütün halkı Şiîlerdir. Ama Acem zarif ârifleri diye sayılsa bu şehir halkının zarifliği, hoyluğu ve güzel ahlâkı dile gelir. Hepsi nüktedan, şakacı ve Allah adamı Farsça söyler şairleri vardır. Özellikle çocukları gayet akıllı, yetkin olurlar ve mekteplerinde harfleri bu şekilde okurlar.

Ve bu Cerbân Kan Şehri halkı nice çeşit acayip, garip ve felsefî ilimlere sahiptirler. Ama zâlimler çok sıkı Şiîlerdir. Bütün halkı kalemkârî ve halkârî iki peşli kaftan giyip başlarında yine tac, ayaklarında yeşil don ve yeşil kimuht ayakkabı giyerler.

Genellikle halkı musiki ilmi üzere hanendelerdir (okuyucu) ki her biri içki ve eğlence sırasında eline yuvarlak tefi atıp 12 makam, 48 terkib ve 24 usul ile hoş sesle Isfahan makamında fasıl edince dinleyen dostlar yeniden can bulur. Genellikle murabbaat, kâr ve nakş tasnifatları Horasan tarzı üzere beste olunur. Güfte ve besteleri bu şekil övgü sözleridir.

Ve usturlâb ilminde söz sahibi olan Molla Hudâdâd-ı Kirmanî'ye göre bu Cerbân Kan Şehri 19'uncu örfî iklimde bulunup arz-ı beledi (—) (—) (—) ve uzun gündüzü (—) saat ve derecedir.

Ve imareti talii terazi burcunda, zühre evinde hava hanesinde bulunmuştur. Onun için halkı ölçülü hareket ederler ki terazi burcu gibi aralıkta, orta hâili geçinirler.

Ve zühre evi olduğundan bütün halkı, rakkas, hanende, sâzende ve bütün büyüğü küçüğü havayîlerdir.

Acem tarihçileri; bu şehrin sulu karpuzu çok olduğundan bu şehre Hindivane [karpuz] Şehri demişler ve diğer meyveleri de çok boldur.

Cerbân Kan Şehri ziyaret yerleri: Bu şehre Kum Şehri bir merhale (—) yönünden yakındır. O yol üzerinde bu şehir dışında Cerbân Kan mezarlığı vardır ki vâdî-i hâmûşândır [suskunlar vadisidir]. Mısra:

Kimi Cem'dir, kimi Dârâ yatan, mevtâyı söyletsen.

sözü üzere nice bin hakan, şah, sultan, ine ur ân, keyâniyân, kisralar, Sâsânîİer, Bayındırlılar, Abbasîler, melikler, kanlar kanı, hanlar hanı, İran ve Turan bilginleri yatar.

Böyle bir suskunlar yurdu, mezarlıktır. Ama bunlardan Kırklar makamı, Hazret-i Hızır makamı, Penç Hüseyin makamı, Ricâlü’l-gayb makamı, Ümenâ makamı, Nücebâ makamı, Büdelâ makamı, Evtâd makamı ve Nukebâ makamı, bu anılan makamlar toplam 40 yerdedir ve bütün Acem kavmi bu yüce makamlara pâk inançla inanırlar ki Cuma gecelerinde gönül erbanının ziyaret yerleridir.. Allah hepsine rahmet eylesin ve sırlarını aziz eylesin. (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—)

Buradan yine doğu tarafa meyillice gidip,