Denizli

Seyahatnâme’de Denizli

Bu şehrin dört tarafını nice bin akarsular ve nice göller kuşattığı için Denizli ismi verilmiştir. Yoksa denizden doğu tarafına dört merhale uzaktır. Kütahya Sancağı toprağındadır, ama eski zamanda başka sancak idi. Sonra (—) tarihinde Bağdad fatihi Gazi Sultan Murad fermanla kızı Kaya Sultan'a ebedî ve mülk olarak hayat boyu çocukların çocuklarına her türlü vergiden muaf ve müsellem hâs etmiştir.

Hâlâ başka hâkimi var, 300 asker ile 40 yük akçe iltizamını tahsil edip 20 bin guruş da kendine tahsil eder. Bir sene zaptımızda olmuştur, oradan biliyoruz. Hükmü altında 5 kaza yerdir. Evvelâ Denizli kazası, Ezineâbâd kazası, Çarşambaâbâd kazası; Gököyük kazası ve Honaz kazası. Bu 5 kaza birbirlerine yakın olmakla Denizli hâssı hududundadır.

Denizli şehri kadılığı 300 pâyesiyle yüksek kadılıktır. Ve nahiyesi (—) köydür. Şeyhülislâmı, nakibüleşrafı, ayam eşrafı, kethüdayeri, yeniçeri serdarı, dizdarı, neferleri ve şehir subaşısı vardır.

Kalesi, bir düz yerde dört köşe yalın kat taş bina güzel bir kaledir. Ama sulu yerde olmakla dört tarafında hendeği yoktur, ancak Yeni Cami tarafında biraz hendeği vardır, o da bir adam boyu kadar alçacık hendektir. Başka yerinde hendek yoktur. Çepçevre büyüklüğü 4.070 adımdır.

Ve 4 kapısı vardır. Kuzey tarafında Boyacılar Kapısı, doğuya bakan Semerciler Kapısı, gayet küçük kapıdır, iki adam yan yana giremez ve atlı girip çıkamaz. Kıble tarafında Yeni Cami Kapısı ve batı tarafta Bağlar Kapısı, bazıları Hızırlık Kapısı derler.

Bu kale Rum kayseri binasıdır. Nice devletler eline girip sonunda 607 tarihinde Selçuklu şehzadelerinden Mukim Şah oğlu Keyhusrev oğlu Keykavus Şah fethidir. Daha sonra Osmanlı'dan Koca Sultan II. Murad eline girmiştir.

Bu kale içinde asla çoluk çocukla sakin olacak hane ve hanedanlar yoktur, baştan başa dükkânlardır. 370 mamur ve şenlikli dükkânlı çarşıdır. Bir kârgir duvarlı, çatısı kiremitli ve iki kapılı bir sağlam ve müstahkem binalı bedesten var, tamamı 70 dolap dükkândır. Ve bir toprak örtülü minaresiz eski cami var.

Kalenin tam ortasında üstü kiremitli bir geniş Tahıl Pazarı meydanı var. Ve birkaç çeşmesi var. Bu yapılardan başka kale içinde bina yoktur, bir hanı var, ancak onda gelen geçen yolcular konuk olamaz. Güvenip bildikleri adamları korlar. Ve bekçiler her gece han kapısını üzerlerine dışarıdan kapatırlar. Bu kale içinde her gece 50 adam silâhlı olarak gözcülük ve bekçilik ederler, gayet güvenlidir.

Bu kale içinde haftada büyük bir pazar olur ki sanki insan denizi Denizli şehrinde dalgalanır. Pazardan sonra kalede akşam olunca bekçilerden başka bir can kalmayıp herkes bağlarında hanelerine gidip sabah olunca kale muhafızları davullarına tokmaklarını vurup nöbet beklerler, zira bu kale bedestenin zemini altında nice Mısır hâzinesi tüccar malı vardır.

Bu kaleden dışarıda 44 mahalle vardır. Hepsi bağ ve bahçeler içinde gül ü gülistanlı, bağ ve bostanlı akarsular içinde 5.600 direkli İrem gibi haneleridir.

Tamamı 57 mihraptır. Bunlardan kalabalık cemaate sahip Kale Camii, sonra taşra Yeni Cami derler, kıble kapısı üzere yazılan tarihi budur:

"Fî eyyâmi Sultanü'l-âzam Gıyâsü'd-dünyâ ve'd-dîn Keyhusrev bin Kılıç Arslan halledallâhu mülkehû, sene seb'în ve seb'a mie," [770]

Saray Cuması eski yapıdır. Kurşunlu Cami hoş ve güzel yapıdır. Ulu Cami, bu da kurşunludur ve eski yapı Sıddîk makamıdır. Tabaklar Camii yakın zamanda yapılmıştır. Çömlekçiler Camii, başka bir tarz mamur camidir. Kaleden taşra meşhur camiler bunlardır. Başka 37 adet mescit vardır.

Ve 7 medrese vardır. Bunlardan Saray Cuması Medresesi (—) adet ulemalarına meşruta yüksek pâyeli medresesidir.

1 dârülhadis ve 7 sıbyan mektebi vardır. Ve 11 derviş tekkesi vardır. Bunlardan mamur ve meşhurları Ulu Cami önünde Ahi Duman Baba Tekkesi, Ak Sinan Sultan Tekkesi, Kara Oğlan Baba Sultan Tekkesi ve Cem Baba Sultan Tekkesi bâbullah fukaralarına nimetleri bol derviş tekkesidir.

Ve 6 hamamı vardır. Hoca Ömer Hamamı'nın suyu ve havası hoş eski yapı bir hamamdır. Alaca Hamam da hoş havalıdır. Küçügenoğlu Hamamı, Yeni Hamam, Tabakhane Hamamı ve Şengül Hamamı. Bunlar herkes için hamamlardır. Ama 100 hamam da bahçeler içinde hane hamamları vardır.

Bu şehrin bağ ve bahçesi mahkeme sicillerinin yazdığına ve şehbenderinin söylediğine göre toplam 10.070 bahçe ve 7 bin dönüm hakkı verir voyvoda defterinde kayıtlı bağlar vardır. Bütün ayan, eşraf ve küçük büyük herkes bahçelerinde sakinlerdir. Vilâyet ayanı,

"Şehrimizin dört tarafında 20 binden fazla kaynak sular vardır" diye övünürler. Gerçekte yine sözlerinde doğrulardır. Hayat sularının çokluğundan bu şehre Denizli derler. Zalim şehir ağaçlık içinde olmakla sivrisinek gayet çoktur, ama yayla bağlarında sinek yoktur.

Bütün halkı bağlarında oturduklarından çoluk çocukları, aileleri birbirlerinden kaçmak yoktur, zira hepsi birbirlerine akraba gibi olmuşlardır.

Yer yer mahbûb ve mahbûbeleri çoktur. Genellikle halkı mavi ve beyaz bez ferace giyerler. Kadınları da beyaz çarşaf ve muhayyer ferace giyerler.

Halkın misafirlerle ilişkisi biraz yapmadır. Zira şehirleri Anadolu diyarının bir köşesinde bulunduğundan insanların uğrak yeri değildir. Onun için kimse ile hüsn-i ülfet etmeyi bilmez bir alay Etrak tüccarıdır.

Beğenilenlerinden, pamuğu, pamuk ipliği, beyaz, ince ve temiz sadelik bezi, Acem bezinden hoş olur, nice bin yük bezi Anadolu vilâyetine dağılır, başka bezirgânları vardır. Bütün halkının işleri ve kazançları beyaz bezdir.