Eğri (Eger)

Seyahatnâme’de Eğri (Eger)

Doğru derler Eğri Kalesi'dir. Macarcada (—) (—) demektir. Macar tarihlerine göre Menûçehr evlâtlarından Nagban Ejder yapısıdır.
…
Eğri Kalesi zemininin şeklini bildirir

Doğu tarafı, kıblesi ve güney tarafları köy köy üzerine mamur, canlı ve verimli ovaların batı tarafı bitiminde Karabağdala adlı yüksek bir bayırın eteğinde, ensesi bağlar, dereler ve tepeli yerde, havalesi azıcık iki iç kalesi vardır. Ama o havale sayılan yerlerden bu kaleye zarar yoktur, zira o havale sayılan yerlerden bu kaleye top atılsa gülleleri aşırı gider ve topları aşağı atsalar toplar kendilerini kundaktan dışarı atar.

Sözün kısası, bu kaleye yönelik toplarından ölüm yoktur, ancak toprak sürülse bu kalenin hâli yaman olur. Ve havale sayılan dağlar baştanbaşa süslü bağlardır ve havale önünde Nemse Hisarı vardır ki Osmanlı değil 18 padişah, 24 kral, bu kadar ban ve bu kadar hersekler bu Frenk Hisarı gibi Kahkaha Şeddi gibi bir kaleye malik olmamışlardır, ancak Osmanlı Eğri'ye malik olmuştur. Zira bu Frenk Hisarı'nın havale tarafı duvarının yüksekliği 47 arşın şeddadi, sağlam, kârgir duvardır ki her taşı fil gövdesi ve hamam kubbesi kadar yontma ve cilâlı sert taşlardır. İki kat duvar olup her katı ellişer ayak enlidir, üstünde üçer araba yan yana gitse mümkündür.

Bu taraf hendeği tam 80 adım enlidir ve 87 Mekkî arşın derindir ki insan aşağı bakmaya cüret edemeyip ödü yarılıp yeri toprak olur.

Bu kalenin 12 bin reayası gelip her sene hendeği de enli ve daha derin ederler. Bu Nemse [36b] Hisarı içinde bekâr yerli yeniçerilerinin odaları kanun üzere birinci, ikinci, üçüncü diyerek kârgir odalar yapılıp her bir orta odalarının üzerleri servi gibi uzun sürahi biçiminde tahta örtülüdür. Bu kalede asla kadın ve oğlan yoktur ve çarşı pazardan bir şey yoktur.

...

Eğri Kalesi Varoşu'nun özellikleri
Bu güzel kalenin çepçevre büyüklüğü tam 12 bin adım, beşgen şekilli, 12 büyük kuleli, dört tarafı mazgal delikli, çok derin hendekli ve 5 kapılı büyük varoştur. Kıbleye bakan Ilıca kapısı üç kat sağlam kapıdır ve üç yerden asma köprüler ile geçilir. Ve iki taraflarında mazgal delikleri var.

Bu kapının sağ tarafında güney yönüne bakar Hatvan Kapısı, iki kat meydanlı başka kaledir ve başka bir köşede bulunmuş iki kat hendeği ve 4 kat sağlam kapıları çevresinde yerle bir büyük topları var. Bu da asma köprüler ile geçilir kapılardır.

Bu Hatvan Kapısı'ndan içeri tarafa gidince Yeni Kapı, bu da iki kat sağlam kapıdır ve asma köprülüdür. Bu kapının iç yüzünde, Martolos Kapısı'na kadar tahta döşeli 1.500 adım enli pak cadde sokak vardır. Bu Martolos Kapısı Eğri'nin batı tarafına bakan sağlam iki kat kapıdır. Bu da asma köprülü sağlam kapıdır. Bu semtte bütün kefereler sakin olup gayet mamurdur, hepsi Martolos kefereleridir ki maaşlı kale neferleridir.

Felemet Kapısı, bu da batı tarafa açık iki kat kapıdır ve iki kat kârgir duvarlı kaledir. Toplam 4 kapısı vardır ve kapısı önünde asma köprüler ile geçilir sağlam kapılardır. Bu Felemet Kapısı üzerinde Kara Mahmud Ağa'nın asılmış çizmesi, mahmuzları var, demirden bir çeşit çarkları var. Savaş sırasında ata bununla mahmuz edermiş, sanatlı demir mahmuzdur.

Bu kapıdan taşra Makla Deresi üzerinde nicesi zeamet ve niceleri mülk ibret verici su değirmenleri vardır. Bu Felemet Kapısı dibinde kemer altından Makla Deresi kaim ve sağlam demir pencerelerden su girip bu büyük varoşu ikiye böler. Şehir nice su değirmenleri, bağ ve bahçeli büyük haneleri var.

…

Aşağı Varoş'un yapılarını bildirir

Bu varoş kalesi içinde 17 mahalle vardır. Yedisi kefere mahalleleridir, onu Müslümandır. Evvelâ,

............... (1,5 satır boş)..................

Kamusu 3.060 adet mükellef, mükemmel, tek ve iki katlı saraylardır. Diğer ileri gelen evleri tamamen bağlı bahçeli, şahnişinli güzel hanelerdir. Nicesi şindire tahta örtülü ve nice yüzü kırmızı kiremit örtülü şeddadi duvarlı mamur ve müzeyyen evlerdir. Bunlardan (— ) sarayı (—) (—) (—) mamurlardır.

Eğer bu varoşu görüp bildiğimiz kadar özelliklerini yazsak sözü uzatmış oluruz. Gerçekten de mamur ve bakımlı şehirdir.

Osmanlı sultanları ve diğer hayır sahiplerinin camilerini bildirir

Kamusu 46 adet mihraptır. Bunlardan Hatvan Kapısı'na yakın varoş duvarına bitişik Sultan III. Mehmed Han Camii ki Fethiye derler, daha önce kilise ve minaresi de çanlık imiş. Bugün bir Müslüman mabedi, gayet iç açıcı bir camidir. Allah'ın hikmeti başka bir ruhaniyeti var ve dualar kabul olunur camidir.

Çarşı Camii gayet kalabalık cemaate malik camidir. Sâlih Efendi Camii, Benli Ahmed Ağa Camii mamurdur, Memi Ağa Camii eski tarzdır, Alaybeyi Camii üstad işidir, Yeni Zaim Camii, Kasım Paşa Camii ve Pazaryeri Camii, bunlar Cuma namazı kılınır camilerdir. Bunlardan başka,

Mescitlerini bildirir: Dükelisi 31 adet mahalle mescitleridir. Bunlardan Yassı Sokak Mescidi ve Kethüda Mescidi (—) (—) (—)

İlim yuvası medreseleri: Hepsi 4 adet medresedir, ama dârülhadis ve dârülkurrâsı yoktur. Zira bu şehirde Kur'ân hafızı ve muhaddis yoktur.

Ebced okuyan çocukların mektepleri: Umumisi 17 adet ciğer köşesi yavruların mektebi vardır

Derviş tekkeleri: Hepsi 7 adet Al-i Abâ tekkesi vardır. Bunlardan mükellef Hatvan Kapısı'ndan taşra (— ) (—) Baba Sultan Tekkesi'dir ki 70-80 kadar çille-i merdan sahibi Bektaşî fukaraları vardır. Ve şehir içinde (—) (—) tekkesi (— ) (—) (—)

Can besleyen sebilhaneleri: Olancası 20 adet Kerbelâ Çölleri şehitlerinin ruhları için susamışlara sebilhaneleri vardır. Bunlardan Ağa Sebili, Alaybeyi Sebili ve Kasım Paşa Sebili meşhurdur.

Esnaf çarşı pazarı: Tamamı 600 adet dükkândır, ama kârgir bedesteni yoktur. Dükkânları ve kahvehaneleri müzeyyendir ve zengin tüccarları olup bütün değerli malları bol bol bulunur.

Hamamlarının övülmesi: Hepsi 2 adet aydınlık hamamdır. Biri iç kale kapısından aşağı köprü başında Valide Sultan Hamamı, gayet geniş, aydınlık ve iç açıcı, suyu ve havası hoş, 6 adet halvetli ve bütün kubbeleri kırmızı kiremit örtülü şirin hamamdır.

Bir hamam da Felemet Kapısı yakınında ufak tefek, Soba Hamamı derler küçük hamamdır. Bu şehir içinde 700'den fazla evlerde soba hamamlarımız vardır diye vilâyet ileri gelenleri övünürler. Zira halkı gayet salih ve dindar olup çoluk çocukları hep ev hamamlarına girerler, taşra çarşı hamamlarına nadir giderler.

Tüccar hanları: Olancası 5 adet küçük handır. Ancak bu hanların birine ağır bezirgânlar konarlar. [38b] Gelen geçen yolcular ve konuklardan genellikle reaya kefereleri konarlar. Yoksa bütün konuklar ileri gelenlerin hanedanlarına konup asla bir kimsenin kapıları kapalı değildir. Hemen gelene salâ der ki nice hanedanların kapıları üzerinde bu yazı yazılmıştır. Mısra:

Bî-tekellüf biyâ be-hane-i mâ,

diye yazılıdır, zira ganimet şehirdir. (—) (—) (— )

Müneccimlerin sözleri: Bu şehir (—) iklimde olup arz-ı j beledi (—) ve uzun gündüzü (—) derece ve {—) dakikadır. (—) (—)

Beğenilenleri: Beyaz sipov ekmeği, Leh tavuğu büryanı, bir okka beyaz poğaçası ve yağlı çöreği bir akçeyedir, tavuk böreği ve kirde çöreği meşhurdur. Bir okka semiz koyun eti üç akçeye, bal ve yağ sekiz akçeyedir ve çeşit çeşit meyveler çok boldur.

Eğri beldesinin şehrengizinin tamamlanması: Evvelâ doğru demek gerek, Hatvan Kapısı'ndan ta Felemet Kapısı'na kadar bu varoş içre levendâne yürüyünce tam 4 bin germe adımdır. Suyu ve havası hoş olduğundan mahbûb ve mahbûbesi gayet meşhurdur, ama gayet edepli kadın ve erkekleri vardır. Halkı tamamen Boşnak'tır, ama çok iyi ve düzgün Macarca ve Nemsece bilirler. Ancak hile, yalan dolan bilmez oğuz taifedir. Gerçekten de bir hadis-i şerifte Hazret-i Peygamber buyurur: Hadis: "Cennet ehlinin çoğu (bülüh) iyi tabiatlı, kötülük düşünmeyen kimselerdir." Bülüh yani oğuz taifesi ola. İşte bu hadis-i şerif uyarı üzere bu Eğri halkı oğuzlardır.

Ve cümlesi mücahit gazilerdir ki her gün Filek, Seçan, Germat, Semendire, Honot ve Külvar kalelerinin kâfirleriyle savaşıp cenk etmededirler. Zira Eğri Kalesi bu adı geçen kâfir kalelerinin tam ortasında bulunmaktadır. Bu kale kâfirlerine Orta Macar derler ve bütün Eğri reayası da Orta Macardır. Onun için Eğri halkı düzgün Macarca konuşur, gayet garip dostu şahbaz gazileri var. (—) (—)

Gezinti yeri İrem bağları: Tamamı 9.600 bağdır, ama üzümü Gingöş gibi lezzetli değildir. Zira kışı biraz sert olur, ama yazı yazdır ve kışı kıştır. Genellikle halkı kale neferleridir. Bir fırkası hizmet ehlidir, bir zümresi tüccar, bir sınıfı âlim, salihtir. Fazıl kaynağı ve şair meskeni yerdir. Uzman hekimleri ve usta cerrahları sayısızdır. Çocukları kavrayışlı, yetkin, olgun, akıllı ve zeki olurlar. Ama hepsi asma, kesme ve silâha meraklıdır ve yiğitlik heveslerine düşmüş çocukları vardır. Bu şehrin zemini bir geniş ovalı, verimli, ekinlikleri bol ve her şeyde hayır ve bereketleri çoktur.

...............(1,5 satır boş)..................

Eğri Kalesi ziyaret yerleri: Hatvan Kapısı'ndan taşra kale gibi duvarı İrem Bağı'na benzer, tavus kuşunun süt beyazı, yeşili ve rengârenk tavuslar ile, bülbüller ile ve diğer ötücü kuşlar ile dolu bir mesiregâh yerde çeşit çeşit fukara haneleri, yaz ve kış meydanları, nice yerde tek katlı ve iki katlı dinlenme köşkleri ile bezenmiş Bektaşî tekkesidir. Budin'de Gül Baba Tekkesi'nden bu (—) (—) Baba Sultan Tekkesi görülmeye değer tekkedir. Yüksek bir kubbe içinde Hazret-i (—) (—) Dede Sultan gömülü olup nurlu kabrinin çevresi çeşit çeşit hüsn-i hat kelâm-ı şerifler, şamdan, kandildan ve çerağdanlar ile süslenmiş bir abdallar yuvasıdır. 70-80 kadar fukarâları sadaka ile geçinip çeteye ve poturaya giden gaziler ganimetle gelip bu tekkeye adaklarını verirler. Tüm yoksul erenleri onunla geçinirler.