Erzurum

Seyahatnâme’de Erzurum

Bazıları "Ere zulüm" demişler. Azerbaycan toprağında geniş bir eyalettir. Nice tarihlerde Nuşirevan yapısıdır, demiş, ama doğrusu Akkoyunlu padişahlarından Erzen Bay (Gündüz Bay oğlu Soknar oğlu) yapısıdır ki yukarıda eyaleti sınırında giriş yaparken yazıldı.

Nice padişahlara intikal edip (---) tarihinde Sultan Hasan hükmünde idi. Daha sonra onun evladı Kara Yusuf elinden (---) tarihinde Sultan (---) Han feth edip Erzurum eyaleti olmuştur.

Padişah tarafından vezirinin hassı on iki kere yüz bin ve on dört bin altı yüz (1.214.600) akçedir.

V e eyaletinde 12 sancaktır. Hazine defterdarı, defter kethüdası, timar defterdarı, çavuşlar kethüdası, çavuşlar emini ve katibi vardır. Alaybeyisi ve çeribaşısı dahi vardır.

…

Erzurum Kalesi'nin büyüklüğü ve şeklinin anlatılması: Anılan hayır üzerinde dörtgen şeklinde küfegi taşlı fırdolayı iki kat sağlam hisardır iki hisarın arası yetmiş adımdır, hisariçe derler ve fırdolayı çevresinde hendeği vardır. 80 adım enlidir ve 20 zira derinliği vardır. Ama Gürcü kapısı ve Azerbaycan kapısı tarafı hendekleri derin değildir. Büyüklüğü fırdolayı tam 8.000 adımdır.

Üç kapısı vardır. Batı tarafına Azerbaycan kapısı, hendek üzerinde köprüden geçilir, iki kat demir kapıdır. Biri de doğu tarafına yine hendek üzerinde köprüyle geçilir iki kat demir kapıdır. Bu iki kapı arasında Revan'ı feth eden on pare balyemez topları var. Bir kapı da kuzey tarafına bakar, yine hendekten köprü ile geçilir.

Gürcü kapısı da iki kattır. Ancak Tebriz kapısı tarafında göğe baş uzatmış iç kaleye bitişik olduğundan iç kale duvarı bir kattır, ama gayet sağlam ve dayanıklıdır. Ve kirpi gibi topları çoktur. Tamamı Darağacı Mahallesi'ne ve Gümüşlükünbet tarafına bakar toplardır. Gayet havalesiz iç kaledir.

Dış kaleye karşı göklere doğru uzanmış bir tuğla minare gibi yüksek kulesi vardır. Kesik kule adıyla ünlenmiş, üstü tahta örtülü bir yüksek köşktür.

On adet surahi ve uzun boylu topları var ki kalenin dört tarafındaki sahralarda kuş uçurtmaz, insanı habersiz gezdirmez. Zira gayet yüksek uzun kuledir. Boyu yüz ziradır, derler.

Bu iç kale duvarının boyu 60 zira yüksekliğindedir. Başka duvarları kırkar ellişer zira yüksekliktedir. Fırdolayı kalenin iki katında 210 sağlam kule ve 2.080 bedendir. Ve hepsi kurşun mazgallı beden girintileridir.

Ve bu kalede toplam 1.700 hane vardır. Tamamı toprak örtülü eski tarz evler vardır.

Ve Erzurum eyaletinde de bütün gezip gördüğümüz köyler ve kasabalar da tamamen toprak örtülü yapılardır.

…

Mahallelerinin isimleri ve sayıları: Tamamı 70 Müslüman mahallesi ve 7 Ermeni keferesi mahallesi. Çingene ve Yahudi asla yoktur. Görseler ya sürgün ederler veya öldürürler. Evvela Cennetpınarı Mahallesi ve ( ---) ( ---) ( ---) mahallesi

................. (1,5 satır boş) ················

Bütün evleri kargir taş binadır ve iki katlısı nadirdir, genellikle tek katlıdır. Zira kışı çok sert ve açık havası az olduğundan on ay ve on bir ay kar yattığı çok vaki olmuştur, derler. Bundan dolayı genellikle evleri tek katlı olup dam ve çatılarında birer muşambalı bacaları ve keçe kaplı kapıları olup hamam gibi ibadethaneleri vardır. Sözün kısası, ilim öğrenilecek diyardır. Çokluk eğlence ve dinlence yeri yoktur.

Erzurum camilerinin anlatılması: Tamamı 77 mihraptır.

…

Hacegan hanlarının özellikleri: Tamamı yetmiş handır. Lakin başka memleket hanları gibi kurşunlu değildir. Baştan başa topraklıdır.

............... (1 satır boş) ...............

Bekar hanlarının özellikleri: Tamamı 11 adet odalardır. Bütün maarif sahipleri, evinden yurdundan ayrılmış olanlar kalırlar, işlerini güçlerini yapıp kar edip geçinirler. Başka kapıcıları ve odabaşıları vardır. Her bir odalar birer camiin evkafı hayratlarıdır.

Bedesten çarşısının özellikleri: Tamamı 800 dükkandır. Ve dört kapılı ve kargir kubbeli bir bakımlı bedesteni var. Saraçhanesi, gazzazları, kuyumcuları, terzileri, sipah pazarı ve tahtalkalesi gayet süslüdür. Darphanesi Erzincan Kapısı yakınındadır.

Genç, yaşlı çehrelerinin renklerinin özellikleri: Bütün ahalisi Türk, Türkmen, Kürt ve Ermenidir. Gökdolak Acemler de var. Düzgün vücutlu, sağlıklı, orta boylu, zinde, yaşlı ve ihtiyar adamları ve gençleri tamamen kırmızı yanaklı sağlam bünyeli adamlardır.

Güzel erkek ve kadınlarının özellikleri: 10 yaşından 25 yaşına varıncaya kadar çocukları gayet sevimli olurlar. Ondan sonra güçlü kuvvetli olup tez sakallanıp kıllı adamları olur. Ama hepsi uysal, yumuşak huylu, zeki, anlayışlı, cesur adamlardır.

Halkının giyimlerinin özellikleri: İleri gelenleri çuka samur ve değerli kumaşlar giyip kar ederler. Alimleri ve salihleri çuka ferace ve bogası kaftan giyerler. Bunlardan aşağısı zanaat sahipleri olup aba, kaba ve bogası elbise giyip kar u kesb ederler.

Havasının özellikleri: Üç ay havası gayet tatlıdır ki insan yeniden hayat bulur. Suyu cana can katar. Ata ve kadınlara suyu gayet yararlıdır. Cennet Pınarı isimli bir sudan Temmuz'da içen "Diri olan her şeyi de sudan yarattık" [Enbiya, 30] ayetini anlar.

Beldenin ikliminin özellikleri: Örfi iklimin on sekizinci hissesindedir ki, beşinci iklimde olmuş olur. O hesap üzere bu şehrin enlemi ( ---) ve boylamı ( ---) ( ---) ( ---) ( ---) ( ---) ( ---) ( ---) ( ---) dır.

Mahsullerinin beğenilenleri: Kışın sertliğinin uzunluğundan ekilen ekinleri 60 günde hasıl olup anbara konur. Bir kile tohumundan 80 kile verir. Bir kile darısı 100 kile verir. Yedi çeşit buğday olur. Kılçıksız buğday deve dişi gibi bir ak buğdaydır.

San'atlarının özellikleri: Terzisi ve kuyumcusu gayet ustalardır. Ve Şirek ve Mirek isimli kılıççıları gayet ustalardır.

................ (1 satır boş) ..............

Yiyeceklerinin beğenilenleri: Bir çeşit tavuk yüreği ve çiriş derler bir tür sebzedir, onun böreği, pazarında has ve beyaz yağlı çöreği, birer kulaç has ekmeği, ketesi, paçası, tandır kebabı, ışkını ve herisesi (keşkek) ( ---) ( ---)

Meşhur içeceklerinin özellikleri: Evvela reybaş şerbeti, abşulası ve halk için bozası ilik gibi süzülmüş bozadır.

................ (1 satır boş) ................

Mesirelerinin özellikleri: Cirit meydanı gezinti yeri, Çemenzar Pazarbaşı değirmeni, Gümüşlükünbet Meydanı, Umudum Köyü, Abdurrahman Gazi Tekkesi ve Gürcü Meydanı (---) (---) (---) (---) (---) [288a]

Erzurum külliyatının özellikleri: Üç adet kale kapısından dışarı doğusunda, güneyinde, batısında kuzeyinde üç binden fazla halka ait varoş evleri vardır. Dört taraflarında asla surları yoktur. Lakin her anayolu üzerinde tedribe kapıları var. Ama bu kalenin kıble tarafında Tebriz Kapısı'ndan ta Erzincan Kapısı'na varıncaya kadar bir kat kale temellerine başlanılıp bazı yerleri birer adam boyu yer yüzüne çıkmış, eğer onun tamamlanması kısmet olmuş olsa Erzurum Kahkaha Kalesi olurdu. Hala bu temeller ile kale arasında;

Güney Varoşu: Yedi mahalle büyük haneler vardır. Pazarbaşı Mahallesi ve su değirmenleri gayet çoktur.

Tebriz Kapısı varoşu: Bir bayır başında Darağacı Mahallesinden ve Dünükler Mahallesi'nden ta Gümüşlükünbet'e varıncaya kadar büyük varoş reaya evleridir.

Gürcü Kapısı varoşu: Kalenin kuzey tarafında nice bin evler, dükkanlar ve hanlar vardır. Hala da imar olmadadır. Bütün zengin bezirganlar burada otururlar. Hakirin katip olduğumuz gümrük buradadır. Dört tarafında Arap, Acem, Hint, Sind, Çin, Hıta ve Hoten bezirganlarının hanları bu mahaldedir. İstanbul ve İzmir gümrüğünden sonra bu Erzurum gümrüğü gayet işlektir. Zira tüccarlarına adalet ederler.

Erzincan Kapısı varoşu: Kalenin doğu tarafında Deve Çeşmesi'nden ta Ali Değirmeni'ne kadar büyük varoştur. Bu varoşlarda genellikle Ermeni re'ayalar oturduğundan toplam 13 adet kefere kiliseleri vardır. Bütün kefereleri alaca sarık peşkir sararlar. Ayinlerine londura mavi çuka, fakir re'ayaları şal kebe ve ayaklarına nazik çarık giyerler. Gayet rençber re'ayası vardır. Kefere avretleri yassı başlı ve beyaz çarşaf bürünürler.

Ama Müslüman kadınları sivri serenk, diba, gümüş ve altın 1 takke giyip beyaz nazik car (çarşaf) bürünürler. Ayaklarına katife çakşır ve sarı çizme giyip edeplice salınarak yürürler. Fevkalade güzel yüzlü, biçimli olup kelimeleri lehçelerine göre ölçülü, dişleri inci gibi dizili, misk kokulu saç örgülerini sarkıtırlar ve aşıkları bin can ile kendilerine akıtırlar.

Ve havasının tatlılığından erkekleri o kadar yaşarlar ki kuvveti gitmiş, hey' eti bitmiş, ömrü yetmişe yüze yetmiş, kuvveti kudreti gitmiş ve musahabetten (arkadaşlıktan, sohbetten) kalmış olurlar ve kelimeleri bu eda ile söylerler.

…

Ve bu Erzurum gerçi sert kış yurdudur ama düzenli bostanları bol olup kavunu, karpuzu, lahanası, patlıcanı ve çirişi çok olur bir toprağı geniş, ucuzluk ve verimli memlekettir.

Geniş vilayeti bakımlı, arpa ve diğer hububatı meşhur, yiyecekleri güzel ve beğenilir, ekinlikleri geniş, bereketi bol, nimetleri çok, nice bin ırmak ve kaynakları akar, bayındır bir Anadolu şehridir.

Bu mamur şehir, o kadar ucuzluktur ki kırmızı deve dişi buğdayın bir somarı (16 kiloluk tahıl ölçeği) (---) batmandır. Beş somarı bir kuruşadır. İki at yemi bir akçeyedir, bir somar arpa (---) akçeyedir, bir vukıyye gelir beş tane has ve beyaz ekmek bir akçedir. Koyun eti iki akçeye, sığır eti bir akçeye, bir tavuk bir akçeye, kırk yumurta bir akçeye, bir güvercin palazı bir akçeye, yüz dirhem yağlı kahi ve katmer çörek bir akçeye satılmaktadır. Diğer yiyecekler de buna kıyas oluna.

Gerçi kışın sertliğinden bağı ve bahçesi yoktur, ancak Paşa Sarayı'nda gül bahçesi, Hacı Murad bağı gülistanı, Kefeniğnesioğlu güllüğü, Bedros bağı güllüğü ve daha nice gül bağları vardır. Ama bu zikrolunan bağların katmerli gülleri meşhurdur. Yer yer kış elması ve ahlat armudu vardır ama başka meyve asla olmaz. Lakin mesirelerinde ve gül bağlarında kavak ağacı ile salkımsöğütleri çok boldur. Başka meyve ağaçları olmaz. Kışı katı olduğundan iki ayda ekerler, biçerler, harman edip döğerler ve alelacele anbarlara korlar.