Gevherkirman (Çufutkale)

Seyahatnâme’de Gevherkirman (Çufutkale)

Ceneviz Frengi dilinde ismi Bonmay'dır. Sonra (— ) tarihinde Cengizlilerden Cuci Han Mahan diyarından gelip ilk defa Kırım sahibi oldukta Ceneviz Frengi elinden bu kaleyi fethedip Tatar bilginleri bu kalenin ismine Gevherkirman dediler. Gerçekte o zamanda bütün duvarlarında ve kale kapılarında değerli cevahir taşlan döşenmiş bir kale imiş. Tatar eline girdikten sonra sual ne lazım, cevahir mi kalır. Ama hâlâ zer-efşân (altınlı) yerleri açık seçik bellidir. Yine bir kere Ceneviz kâfiri bu kaleyi istila edip (— ) tarihinde Mengli Giray Han Ceneviz elinden Gedik Ahmed Paşa yardımıyla fethetmiştir. Kırım hanlarının birinci taht merkezi bu kaledir. O asırda gayet mamur olup içinde seçkin askeri var imiş.

Bu kale_aşağı eski Salâcık Kalesi'nin üstünde göklere doğru uzanmış bir kırmızı yalçın kaya üzerinde bademi şekilli bir kudret kalesidir ki büyüklüğü 8 bin adım bir kayadır. Dört tarafında asla kale duvarı yoktur, zira her tarafı biner arşın şahin ve kartal yuvalı kuş tırnağı ilinmez kayalardır ki aşağısı cehennem çukuruna benzer uçurumlardır.

Bu kayanın kıblesi tarafında bir uçurumdan bir uçurum yakasına kadar kâfir zamanı dağ delici ustalar sert kayaları kesip çok derin bir hendek kesmişler, hendeğin iç yüzüne bir şeddadi kârgir yapı 100 arşın uzunluğunda bir duvar çekip üç büyük kule yapmışlar ve orta kulede bir demir kale kapısı etmişler. Kıble tarafındaki dağlara bu kapıdan gidilir.

Bu kapıdan içeri 300 adım kuzey tarafa gidip yine bir uçurum dereden bir uçuruma kadar aykırı bir kat kale duvarı daha çekmiş. Bu duvarda daha 3 adet büyük kule yapmışlar, yine orta kulede bir ağaç kanatlı kapısı var.

Bu iki duvarın arasında 200 kırmızı kiremit örtülü Çufut evleri var. Ve bu iki kat duvardan başka yerde yapılmış asla kale duvarları yoktur. Bütün her tarafı yalçın uçurum kayalardır ki Allah saklasın insan aşağı baksa ödü yarılıp son yeri toprak olur, ama aşağı bakmayan korkup çekinmez.

Kıbleye yakın Ferkadân [Büyükayı-Merak] yıldızı tarafına bir küçük demir kapısı daha var, ona kale evlerinden yüz ayak kesme kaya taş merdiven ile inilir yoldur. Bu yolun iki tarafı kesme mağaralardır ki orada yoksul Yahudiler otururlar.

Bu kale içinde 1.530 adet kiremit örtülü kârgir yapılı donanımlı ve bakımlı Çufut evleri vardır, asla Müslüman yoktur. Hatta kale dizdarı, kale neferleri ve kapucuları tamamen Yahudilerdir. Kale kapıları arasında savaş silâhları çoktur, ama bu silâhları kullanmaya Çufutların yürekleri yoktur. Onun için bu kaleye Çufut Kalesi derler, ama ismi Gevherkirman'dır. Topları ve tüfenkleri yoktur, zira Çufut kavminin, top ve tüfenk atmak değil sesini işitmeye yürekleri yoktur.

Gerçekten de bir diyarda böyle Çufut Kalesi yoktur. Kırım Vilâyeti'nin [123a] ve Bahçesaray'ın bütün dükkân sahibi Çufutları ve zengin Yahudi bezirgânları bu Çufut Kalesi'nde ve Menkub Kalesi'nde olup her sabah bu kaleden yokuş aşağı inip bir saatte Bahçesaray'da dükkânlarına varıp gelirler. Bu kalenin dört tarafındaki kayalara Çufutlar nice kere yüz bin kayaları dağlar gibi yığmışlar, kuşatma sırasında düşmana kayalardan aşağı el kayaları atarlar, zira ön son tüfenk ve top atamazlar.

Bu kale içinde eski hanlardan Gazi Hacı Giray Han eski tarz bir cami yapmış. Kapısı üzerinde celî hat ile tarihi böyledir. Tarih:

Benâ hâze"l-mescide 'l-mübârek es-sultanu'l-a'zam ve hâkânu'lmu'azzam mevlâ mülûki'l-Arab ve'l-Acem, es-Sultan Hacı Giray Han bin Gıyâseddin Han bin Erdoğmır Han ammere ve ebbede devletehu, Sene tis'a ve hamsın [ve] semân mi'e. [859/1455]

diye yazılmıştır. Ama bu fakir cami Çufutlar içre kalmakla kapısı daima kilitli durur. Müslim cemaatten nam u nişanı yoktur.

Hatta bu kalede asla çarşı pazar dükkânları, han ve hamamları, bağları, bahçeleri ve suları yoktur. Bütün sularını, aşağı Hacı derelerinden eşeklerle kaleye taşırlar. Eski zamanda mamur sarnıçları var imiş, hâlâ atıl yatar.

Bu kalede han esirlerinin zindanı var ki cihanda böyle bir cehennem çukuru zindan yoktur, meğer Tımışvar Eyaleti'nde Solmoş Kalesi zindanı yahut kâfir elinde Yanık Kalesi zindanı ola. Ama bu Çufut Kalesi zindanından kurtulmak hiçbir şekilde mümkün değildir, ancak tabut ile çıkıp kurtula. Ta bu derece cehennem çukuru zindandır.