Gördes

Seyahatnâme’de Gördes

Büyük İskender tarihinden sonra Yanko Kral'ın oğullarından Koritoz adlı kralın elinden Saruhan oğlu Yakub Han fethidir, Ulubaş Bey eliyle. Yakub Şah, Osmanoğlu'na bir kızını nikâhla verince bu şehri de çeyiz yoluyla verip Yıldırım Han eline girmiştir. Zağanos Paşa, bu Gördüslü olduğundan Celâli Karayazıcı girip saklanmasın diye padişah fermanı getirip kaleyi yer yer yıkmıştır.

Dizdarı ve neferleri yoktur. Hâlâ burçları ve kuleleri bellidir. Bu kale şehrin doğu tarafı ucunda bir killi kaya üzerine yapılmış, eski zamanda gayet sarp ve sağlam kale imiş.

Kütahya Eyaleti'nde Saruhan Sancağı'nda 150 akçe kazadır. Nahiyesi 78 parça köydür. Hâkimi serbest zeamet sahibidir. Kethüdayeri ve serdarı vardır, müftüsü ve nakibi yoktur.

Şehri yüksek bir dağın eteğinde birbiri üzere Tokat Şehri'nin evleri gibi kat kat yapılmış evlerdir. Sokakları gayet iniş yokuştur. Ve toplam 2.200 toprak örtülü duvarlarının temelinden yarısına dek taş, ondan yukarısı kerpiç duvarlı Türkistan evleridir.

Ve 6 mahalle ve 11 mihraptır. Bunlardan, aşağı çarşı içinde Ulu Cami bir şirin ve sanatlı uzun minaresi var, toprak örtülü, eski tarz camidir. Ve yüksek çınarlarla süslenmiş avlusu var ama kapısı üzerinde tarihi yoktur.

Yukarı mahallede Hacı Ramazan Camii kapısı üzerinde yazılan tarihi budur:

"Sahibü'l-hayrât ve'l-hasenât el-hâc Ramazan bin Şa'bân tamâmet camiü'ş-şerif, sene ihdâ ve erbaîn ve elf" [104.1] yazılmıştır.

Ve tamamı 3 camidir, gerisi mescitlerdir. Ve 4 kârgir minare vardır. Bütün evleri kıble tarafına, ovaya bakmaktadır.

Şehrin altında akan Çomaklı Nehri yine Çomaklı Yaylasından inip Gediz Nehri'ne karışır.

Bu Çomaklı Nehri üzerinde şehir kenarında bir göz köprü vardır. Usta çam direklerinden iki taraftan kırlangıç kanadı gibi birbiri üzere kalyon sütunları gibi uzun direkleri bir acayip sanat etmiş ki zamanımızın ustaları ona hayran olurlar, öyle bir seyirlik ve sanatlı ahşap köprüdür. Bu ibretlik köprünün benzeri Rumeli'nde Hersek Vilâyeti'nde Foça Şehri'nde Dirin Nehri üzerinde Sokollu Mehmed Paşa'nın ağaç köprüsüdür. Ama bu Gördüs Köprüsü ondan enlidir ve sanatlıdır. Bir başından bir başına tam 500 adımdır ki gökkuşağından nişan verir köprüdür.

Bu şehir içinde 50 dükkân, 1 han ve 1 hamam, hepsi bu köprünün evkâfıdır ki geliri köprünün tamirine harcanır.

Başka 1 hamam, 1 medrese, 2 tekke, 9 mektep, 3 han ve 6 hayat suyu çeşme vardır.

Bütün halkının kârları ve kazançları bağ ve bahçesi cihanı süslemiştir. Üzümü gayet suludur ve lezzetli üzüm kurusu olup ekin ocağı olmamakla Kütahya ve Karahisar'dan ve diğer nahiyelerden nice bin deve yükü buğday gelip üzüm ile değişirler. Bu şehrin pazarı günü acayip bir kalabalık olup nice bin adam toplanır. Halkı tamamen Etrak'tır. Konuşmalarında özel lehçeleri beyan olunur:

…

Nice bin bu gibi boş kelimeleri var ki duyanın aklı perişan olur. Gerçi baba ve dedelerimizin dilleridir, ama bizim dedelerimizin oturduğu Kütahya içinde ve Demirci Şehri'nde bu gibi sözler yoktur.

Bu şehrin halkı garipleri severler ve nimetleri fakirlere boldur. Hanemiz sahibi Hacı Veli, hanedan sahibi, Tanrı eri ve cömert kimsedir.