Hasin-keyfa (Hasankeyf)

Seyahatnâme’de Hasin-keyfa (Hasankeyf)

Diyarbakır önünden akan büyük Şat Nehri kenarında yüksek bir tepe üzerinde beşgen şekilli taş yapı güzel bir kaledir. Şatt'ın batı tarafında Cizre ve Mardin toprağında onlara ikişer konak yakın garip bir kaledir ki batı tarafında iki menzilde Diyarbakır toprağıyla komşudur. Kuzey tarafında Şat Nehri aşırı Mîfârıkin beyiyle bir menzilde komşudur. Yine kuzey tarafında doğuya meyillice Şat aşırı bir menzilde Karabaş adlı Yezidî Kürdü Köyü'nde Hazzo beyiyle komşudur. Doğu tarafı Şatt'a Cizre beyi sınırı olduğundan sınırdaştır. Güney tarafında bir konakta Aştı beyiyle komşudur.

Ama tarihçilere göre bu Hasankeyf Kalesi Dicle ve Fırat havzası sayılan havza içinde Şat kenarında Fırat Nehri batı tarafında üç menzil uzaklıktadır. Ama Keyf-i Sikîf Kalesi tâ Şat kenarındadır. Zira Diyarbakır'dan Şat ile güney tarafa yürüyen kelek gemileri ilk olarak Hasankeyf'e yanaşırlar, buradan Aştı sınırına çıkarlar, sonra Cizre Şehri'ne, oradan Kefirzaman'a, oradan Hızır Şehri'ne, sonra Musul Şehri'ne, oradan Tikrit'e, oradan İmam Musa ve sonra Kuşlar Kalesi’ne bütün kelekler yanaşırlar. [389a] Zira bu yukarıda yazılan kalelerin tamamı Şatt'ın batı yönünde Hasankeyf tarafındadır. Diyarbakır'a (—) menzil yakındır ve Diyarbakır'ın eyaleti toprağında bir sancaktır.

Hasankeyf hâkiminin keyfiyetini bildirir

Diyarbakır Eyaleti Süleyman Han Kanunu üzere 12 adet Osmanlı sancağıdır. Zeamet kılıcı 52'dir, timar kılıcı 626’dır. 8 adet yurdluk ve ocaklık yoluyla zabt olunur sancakları vardır. 5 adet de mülkiyet üzere mutasarrıf hükümetler vardır. Ama bu Hasankeyf Sancağı Diyarbakır Eyaleti'nde azil ve nasb kabul eder Osmanlı sancağıdır. Kanun üzere beyinin hâssı 203.955 akçedir.

Ve pâk toprağında Osmanlı’nın diğer sancaklarındaki gibi timar, zeamet, alaybeyi ve çeribaşısı vardır.

Timar erbabı bütün cebelüleri ile 1.600 asker olur. Sancakbeyi de 1.000 kadar askere sahiptir. Memur olduğu seferlere Diyarbakır valileriyle davulunu kudümünü döğüp sefer eşer [sefere gider].

Sancağı toprağından beyine adalet üzere 18.000 veya 20,000 guruş olur.

Osmanlı tarafından 150 akçe pâyesiyle şerif kadüıktır, tamamı (—) parça olan köylerinden her sene kadıya 3,000 guruş olur.

Şeyhülislâmı, nakibüleşrâfı, ayân ve eşrafı vardır, ama yeniçeri serdarı, sipah kethüdayeri ve kale dizdarı yoktur.

Kalenin cebehanesi, mühimmatları, levazımatları ve kale neferatları tamamen sancakbeyinin hükmündedir.

Muhtesibi, bâcdârı ve şehir subaşısı vardır. Bütün hâs ve haracım Osmanlı tarafından Mardin voyvodası zabt eder. Hisar içinde (—) adet tek ve iki katlı bağ ve bahçesiz haneler vardır.

.................... (1 satır boş).....................

Aşağı varoşta (—) adet haneler vardır.

.....................(18 satır boş).....................

Hasankeyf yiyeceklerinin anlatılması

Şalgamı gayet büyüktür ve lezzetlidir. Bir kere Hasankeyfli bir büyük bir şalgamı Siirt'e hediye gönderirler. Siirt’in pürçüklüsü yani kırmızı havucu büyük olduğundan Hasankeyf’in şalgamını delip Siirt havucu sokup Hasankeyfe gönderirler. Hasankeyfli bundan bir anlam çıkarıp asker toplar ve Siirtli ile ceng ederler. Havuç ve şalgam için büyük savaş ettikleri hâlâ meşhur olup aralarında düşmanlık vardır. [389b]