Hıdde (Cidde)

Seyahatnâme’de Hıdde (Cidde)

(—) tarihinde Mısır padişahlarından Sultan Gavrî'nin yapısıdır. Hint, Yemen, Aden, Basra, Lahsa, Habeş ve Süveyş iskelesidir. Senede bin parça celebe, potla, karaka ve kalyon gemiler gelip gümrük alınır bir iskeledir.

Deniz kıyısında gümrüğüne hürde derler. Paşa tarafından bir ağa, şerif hazretleri tarafından bir şerif gümrük malını beraber tahsil edip yarısını Cidde beyi ve yarısını şerif hazretleri alır. Yemen fatihi Sinan Paşa'dan beri şeriflerin iskeleye karışmaları kanun olmuştur. Senede adaletle 1.500 kese hâsıl olur büyük iskeledir.

Kalesi, Kızıldeniz kıyısında çepçevre 2 bin adım şeddadi gibi taş yapı sağlam binadır. Bu kalenin güneyi ucunda yine Kızıldeniz kenarında iç kalesi vardır. Yine büyük kale köşesine bitişiktir. Çepçevre 600 adımdır. Bu da taş binadır. Cidde paşası tüm askeriyle bu iç kalede oturur. Kapısı Yemen Kalesi tarafına açıktır, doğuya bakar bir kapıdır. Dış büyük kalenin 2 tahta kanatlı kapıları vardır, biri Mekke tarafına, biri deniz kıyısına bakar.

Paşası Mısır beylerinden bir tuğlu veya iki tuğlu beydir. 300 adamla hükümet eder. 150 akçe kadılıktır. Kadıya senede 2 bin guruş hâsıl olur. Ama Mekke mollalarına arpalık olarak verilir. Mahkemesi kalenin ortasındadır.

Tamamı 300 adet küçük büyük dükkânlardır. Ama bedesten yoktur. Deniz kıyısında kale gibi büyük bir hanı vardır. Baklacı Mehmed Bey yapısıdır. Kaleye hayli yardımı olup kale sağlamlaştı. Altında mahzenler ve dükkânlar vardır. Ve bundan başka 7 hanı daha var. Tamamen kıymetli eşya ile doludur. Ama hamam, imaret ve medreseleri yoktur. Herkes denize girip yıkanırlar ki hamam suyundan ılıktır. Tüm suları yağmur suyundan sarnıçlardır.

Kalabalık cemaate malik 2 camileri var. Biri gümrüğe yakın deniz kıyısında (—) Camii, bir minareli eski tarz camidir. İmam ve hatiplerinin maaşları gümrüktendir. Biri kalenin dışında (—) Camii, bu da ufak tefek camidir. Bunlardan başka mescitlerdir.

Bu şehrin suyu daha önce akarmış. O zaman mamur şenlikli ve İrem Bağı imiş. Rumlu yerleşip hâkim olmasın diye şerifler suyollarım harap etmişler. Hıdde adlı mahalde 3 değirmene yeter tatlı sudur, çöle akıp kaybolur. Hâlâ yol üzerinde suyolları bellidir. Az bir şeyle yine Cidde'ye akıttırmak mümkündür. Öyle olsa Cidde bir canlı iskele olurdu.

Hadis-i şerif senediyle rivayet eder ki, "İbn Cüreyh şöyle der: Cidde'de nöbet tutanların diğer nöbet yerlerinde nöbet tutanlardan daha üstün olduğunu umarım” Yine hadis, "Cidde'de kılınan namaz ve verilen bir dirhem, diğer yerlerdekinden on bin kat daha fazladır. Göz açıp kapayıncaya kadar bizi bağışlar."