Huş-ı İsa (Housh Eissa)

Seyahatnâme’de Huş-ı İsa (Housh Eissa)

Arapça'da huş (---) demektir. Eski zamanlarda İrem Bağı gibi büyük bir şehir imiş. Ancak elini vilayetini İskenderiyye deryası bastığından köyleri harap ve şehri toprak olmuştur. Hala o kadar mamur ve süslü değildir. Buhayre toprağında Rumbiye derler bir kaşifliktir. Buhayre kaşifinden hil'at giyer. 500 atlıya malik kös sahibi hakimdir. Ta Evcile ve Kibrit Körfezi'ne, 70 konak yere varınca kadar hükmü geçer. Kaşifine 18 Mısır kesesi gelir. 150 akçe kazadır, ancak verimsiz hala Buhayre kadısına nahiye olarak katılmıştır, senede bin guruş olur.

Şehri bir çölün tam ortasında bir düz sahrada bulunmaktadır. 751 tarihinde Urban beylerinden İbn İsa hazretleri bu zeminin suyunu ve havasını beğenip bu şehri imar eder. 10 bin katar deveye, nice kere yüz bin koyun, camız, sığır ve keçiye sahip olup daima Evcile tibrini zapt edermiş. Öyle zengin olur ki bin deve ile her sene hac edermiş ve bütün hacılara nimetini dağıtır, herkesin hatırını hoş tutup gider gelirmiş. Bu Emir İsa'nın ihsanı sebebiyle bu Huş şehri o kadar mamur olur ki şehir içinde bir harap hane ve bir boş arsa, virane kalmayıp tüm halkı Karun malına malik olurlar. Zira koyun ve deve yeridir.

Bu İbn İsa zamanında bir kere İskenderiyye şehrinin arkının yolunu İspanya küffarı yıkıp Nil suyu İskenderiyye'ye gelmediğinden şehir halkı susuzluktan helake yüz tutarlar. Kafirler bu sırada İskenderiyye'ye zafer bulup kuşatırlar.

Bu Huş-ı İsa nice kere yüz bin Urban askeriyle İskenderiyye Kalesi'ne yardım yetiştirip kafirleri kale altından koparıp denize döküp kılıç artıkları gemilerine binip kaçarlar. İbn İsa Nil arkını tamir edinceye kadar her gün 3 bin deve yükü Nil suyu taşıyarak İskenderiyye halkını suya doyururmuş. Ta bu mertebe güç kuvvet sahibi Emir İsa imiş ki Huş şehrini mamur etmiştir.

Zamanla kaşiflerin zulmünden ve Urban eşkıyası şerrinden haraba yüz tutmuştur. Hala gördüğümüz sırada bir hurmalık içinde 2 bin toprak ve kireç örtülü mamur haneler ve Fellah evleri vardır ve Mağripliler sakindir. Bazı Behice, Hınadi ve Hazari kabilesinden sakin kimseler vardır.

Daha önce 1.500 mihrap imiş, hala 11 mihrap kalmıştır. Şehrin ortasında İbn İsa'nın bir camii vardır ki benzeri Mısır ikliminde ve Mısır'da yoktur. Gayetle sanatlı, aydınlık ve gönül açıcı bir camidir. İçinde ve dışında cilalı ve parlak İlahi sanat eseri ebri taşlar var ki sanki henüz oyma ustası elinden çıkmıştır. Bundan başka cami yoktur. Bir yüksek minaresi var, Samanyolu gibi göklere boy uzatmış 3 tabaka yüksek minaredir. Hamam da Emir İsa'nındır. Bu hamamın da benzeri yoktur, meğer Menfalut şehrinde Osman Bey Hamamı ola. 50 kadar dükkanı vardır, ama herkes evinde ihram dokurlar ve 360 dükkandır.

Sözün kısası bütün imaretleri İbn İsa hayratıdır. Ancak hurmalığından başka bağı bahçesi yoktur. Sulan tamamen lezzetli kuyu sularıdır. Halkının işleri ve kazançları ihram ve nazik kıymetli cacim kilimler işmektir, meşhurdur. Zira koyunlarının hepsi beyaz koyunlardır.

Bu şehrin güneyi ile keşişleme rüzgarı arasındaki hurma ormanı içinde 3 bin miktarı çadır ve kilimden, toprak ve kamıştan evleri vardır. Bütün halkı tüfenklidirler. Bunlara Behice ve Hınadi Urbanlarının eşkıyaları asla zafer bulamazlar. Gayet yiğit kavimdir. Bunların da develeri ve koyunları hesapsız olduğundan bunların da işleri nazik temiz beyaz cacim ve ihram işi emektir. Bu şehrin ekilecek yerlerini İskenderiyye Gölü bastığından tahılları başka köylerden gelir. Halkı ihram tüccarıdır.

Bu şehrin batı ve güney tarafında asla mamur ve şenlikli yer yoktur, ta Fas, Merankeş ve Mağrip Trablusu'na kadar çöl çölistan, kır ve yabandır. Ama Cebel-i Ahzar'da orman ve hıyaban vardır. Suyu ve havası hoş yerler var ki dillerle anlatılmaz. Bu mahallerde nice bin Urban kabilesi konup göçer.