İstife (Tebai)

Seyahatnâme’de İstife (Tebai)

Çirkin suratlı sapık kral Leka yapısıdır. Bu sağlam hisarın benzeri yeryüzünde yokmuş. Yunanlı İskender bu kaleyi 7 sene dövüp sonunda fethedip içinde olan bütün Mecusileri kırar ve kalenin de bütün tabyaları ve burçlarını yıkar, sonra bütün taşlarını Ağrıboz deryasına döktürür. Hala bazı kuleleri, sağlam burçları, bütün derin hendekleri ve kuyuları durur. Her temel taşı hamam kubbesi kadardır.

Kıbleden yıldız tarafına uzunlamasına büyük bir kale imiş. Bir bayır üzere badem şeklinde olup çepçevre büyüklüğü tam 7 bin adım kaledir. Kuşatma sırasında içinde cengaver adam olsa hemen hendekleri yeterli olup bir yıl kuşatmaya dayanır, sığınılır harap kaledir. İki tarafı hendek gibi derelerdir. Ve 7 yerde sağlam kapı yerleri bellidir.

Sonunda bu verimli zemin, nice kraldan krala geçtikten sonra Venedik Frengi eline girer, o da biraz imar eder.

Sonra (---) tarihinde Fatih Mehmed Han asrında Gazi Ömer Bey fethetti. Venedik kafirlerini tamamen kırıp pis leşlerini birbiri üstüne istif ettiklerinden arif gaziler bu şehre "İstife" diye ad verdiler. Rumca'da ismi Ayasentifa'dır. İstanbul yanındaki Ayastefanas Kalesi'ni de bu İstife'yi yapan yapmıştır. Burada Gazi Ömer Bey büyük cenk edip yürüyüş ile kafirlerini kırıp fethedince o da İskender-i Yunan gibi "Bir daha küffar imar etmesin" diye fetihten sonra kalesini yıkmıştır. Ama bir [247a] büyük kulesi mamurdur.

Hala Süleyman Han yazımı üzere şehri Ağrıboz Sancağı toprağında hass-ı hümayundan olup Ayşe Sultan hassı voyvodası hakimdir ki 200 ademle yönetip 10 yük akçe elde eder. 150 akçe payesiyle şerif kazadır. Nahiyesi (---) adet köydür. Sipah kethüdayeri, Sarıkabak adlı yeniçeri serdarı, muhtesibi, bacdarı vardır, ama dizdarı ve neferleri yoktur, zira suru haraptır.

Bu şehirde toplam 6 mihrap vardır. Üçünde Cuma namazı kılınır camilerdir. Evvela Yakub Bey Camii, geniştir. Kasım Bey Camii, sanatlıdır. Derviş Yazıcı Camii ve çarşı içinde henüz yeni yapı Ağrıbozlu Köse Ali Paşa kardeşi Ahmed Paşa Camii, ama hepsinden geniş, sanatlı ve şirin karlı cami budur. Kendisi avlusunda medfundur. Yanında İbrahim Hanzade İbrahim Bey de avluda medfun olup mezar taşının tarihidir:

İbrahim Hanzade etti nagehan azm-i beka,
Terk-i dünya kalbine guya ki oldu layiha,
Kim ederse fevti tarihin su 'al el kaldırup
Ruh-ı İbrahim bey içindiye el-fatiha. Sene 1077.

Bu camilerden başka 6 adet mahalle mescididir. Bunlardan (---) (---) (---).

Tamamı 4 adet medresedir. Evvela (---) medresesi (---) (---).

Ve (---) adet sıbyan mektebi vardır. Evvela Sarıkabak Mektebi (---) (---) (---).

Ve 3 adet Al-i Aba dervişleri hankahı vardır. Bunlardan (---) tekkesi (---) (---). Ve 6 adet Müslüman mahallesidir. Evvela (---) mahallesi (---) (---) (---). Ve 17 adet Rum mahallesi ve 1 adet Yahudi mahallesidir.

Hepsi 2.500 adet mükellef ve mükemmel kiremit örtülü şeddadi taş duvarlı kargir yapı, saray kapıları gibi kemer kapılı geniş güzel evlerdir. Bunlardan Sarıkabak Hasan Ağa Sarayı ve (---) (---) (---).

Toplamı 1 adet hamam ve hepsi 2 adet handır, ama hamam ve yakınındaki han valide sultanın hayratıdır ki İzdin hassı malıyla yapılmıştır. Çarşı içindeki han başkasının hayratıdır.

100 kadar dükkan vardır, ama saymadım. Gayet geniş sokak içinde olup çarşı içinde 3 yerde büyük çınarları vardır. Genellikle caddeleri kaldırımsız çorak yerlerdir.

Suyu ve havası gayet ağır olduğundan eski hekimler bu şehre humma yurdu demişler. Onun için halkının yüz renkleri sarıya meyillidir. Ve taze yiğitleri Cezayirli esvabı giyip baldın çıplak gezip elvan çukadan peşliler giyip arkalarında birer Cezayir ihramı olur, ayaklarına siyah Frenk pabuçları giyip başlarında kırmızı fesler ve bellerinde çatal bıçaklar taşıyıp gezerler.

Bu şehirde avratların sokağa gündüz gözüne çıkması ayıptır. Gece fenerlerle ve kara yüzlü hizmetçileriyle akraba ve yakınlarına gider. Eğer ölürse o zaman gündüzün kapıdan dışarı "Vahdehu la şerike leh/Allah'ın ortağı yoktur" [Kur'an, En'am, 163] ile suskunlar vadisindeki yerine gider.

İbretlik yapıları: Bu şehrin güneyinde şehre gelen su kemerleri acayip seyirlik yapılardır. Suyu o kadar güzel değildir. Çok içenler balgamı olup sarı renkli olur.

Ali Paşa Meram Bağı mesiresi: Bir hıyaban gezinti yeridir ki övgüsünde diller kısa kalır. Bu iç açıcı yere Köprülüzade Fazıl Veziriazam Ahmed Paşa tam 80 gün konakladığında bu şehrin suyu ve havası ağırlığından defter ile İslam askerinden tam 18 bin adam hastalıkla ölmüştü. Velinimet efendilerimiz, dostlarımız ve Gedüslü Halife efendimizi ziyaret edip ruhları için bir Yasin-i şerif okuduk. Allah hepsine rahmet etsin.

İstife taşı madeninin anlatılması

Bir hafif beyaz taştır. Şehrin kuzeyi dışında tarlalar içinde bir tehlikeli cehennem kuyusu yeraltı mağaralarda keserlerken sanki peynir gibi yumuşaktır, hemen hava alınca bir beyaz katı taş olur. Ama büyük mağaralardan çıkarırken çok dağ delici adamlar altında kalıp helak olmuşlardır. [247b]

Sanayinin beğenilenlerinden: Bu anılan taştan beyaz ve sanatlı tütün lüleleri edip öyle nakış işlerler ki sanki Mani nakşıdır. Çeşit çeşit kaseler, buhurdanlar ve nakışlı fincanlar yapıp sarı balmumu ile kaplayınca sanki altın olur. Ve tereyağı sürseler sanki yalçın taş olup vilayet vilayet lüle, kase ve fincanlarını hediye götürürler .