İzdin (Lamya)

Seyahatnâme’de İzdin (Lamya)

Leka kızı Zidin yapısıdır. Zidin'den bozma İzdin derler. 852 [1448] tarihinde bizzat Fatih Sultan Mehmed Mora Adası'nı Venedik elinden almaya giderken bunu da Venedik küffarı elinden zorla alır. Süleyman Han yazımı üzere Cezayir eyaletinde kaptan paşa hükmünde [243a] Ağrıboz Sancağı toprağında 150 akçe payesiyle şerif kazadır. Ve nahiyesi (---) adet köydür.

Valide sultanların hass-ı hümayunları olup hakimi voyvodadır ki vergilerden muaf olup 50 bin guruş tahsil olur. Şeyhülislamı, nakibüleşrafı, sipah kethüdayeri, yeniçeri serdarı, kale dizdarı, 50 adet hisar eri, muhtesibi, hacdan, haraç emini, şehir kethüdası (---) (---) (---) vardır

Kalesi göklere çıkmış bir gök kaya üzere güneyden kuzeye uzunlamasına badem şeklinde, taş yapı, İskender Seddi güzel bir kaledir. Venedik elinde iken çok mamur ve süslü yapı imiş. Bütün Frengistan ustalarının beğendikleri sağlam hisarın biri de budur. Ve biri de Moton ve Koron'dur. Ama bu öyle bir eski yapı ki her taraf boyu 30'ar arşın şeddadi, sanatlı, cilalı ve parlak taşlarla yapılmış duvardır. Zariflik ve hoşlukta benzeri yoktur. Mimarlıktan biraz haberdar olan bu güzel kaleyi gördüğünde hayran kalıp parmaklarım ağzına götürür. Ancak küçüktür, çepçevre tam bin adım olup iki kapısı var. Biri kıbleye ve biri güneye nazır demirden sağlam kapılardır.

Bu kale içre 50 adet hane vardır. Ama yukarı iç kalede asla ev yoktur, ancak cebehane ve bazı mühimmat levazımatlar vardır. Zahire kısmından buğday, darı, kılçıklı pirinç ve peksimet var, başka şey yoktur. Bu iç hisardan Akdeniz ayak altında gibi görünür. Aşağı kalede bir cami var, eski tarzdır.

Bu kalenin suyu eşeklerle aşağıdan gelir, su sarnıçları çalışmaz. Bu kalenin kıble tarafı ova ve ilerisi Akdeniz 1 mil kadar mesafedir. Doğu tarafı havaleli bayırlardır. Ve etrafında asla hendeği yoktur, zira sarp ve yalçın kayalardır.

İzdin aşağı şehri

İsimlenmesinin bir rivayeti de,

.................. (1 satır boş) ...................

Bu mamur varoş gayet süslüdür. Bir geniş dereli ve iki tarafları kayalı öz içinde olup 13 adet Müslüman mahallesi vardır. Evvela (---) Mahallesi,

.................. (1 satır boş) ................

Meşhuru bunlardır. Ve 8 adet kafir mahallesi vardır, Yahudi ve Frenk yoktur. Ancak Rum, Bulgar, Ermeni ve Latin kefereleri çoktur. Bu kadar mahalleler içinde toplam 6 adet mihraptır. Dördünde Cuma namazı kılınır Osmanlı sultanları ve diğer ayan camileridir. Bunlardan geniş, iç açıcı ve kurşun örtülü Hasan Bey Camii.

Sonra, Fatih Sultan Mehmed Camii, gerçi eski tarz bir kiremit örtülü eski mabettir ama dua kabul olunur cami olup gayet ruhaniyet vardır. Avlusunda çeşit çeşit gölgeli büyük ağaçlar vardır. Kıble kapısının üzerinde bu tarih yazılıdır:

Her ki zi-rahmet-i Huda ümmid kün,
Der penç evkat inca nemaz,
İlahı be-hakk-ı sure-i İhlas,
Ebedz kün zn cami-i halas. Sene 852 [1448].

Sonra İmaret Camii. (---) (---) (---).
Bunlardan başka mahalle mescitleridir ki hepsi 3 mahalle mescididir.
Ve 3 adet medresedir. (---) (---) (---).
Ve 6 adet sıbyan mektebidir. (---) (---) (---).
Ve (---) adet tekkedir. (---) (---) (---).
Ve 2 adet tüccar hanı vardır.
Ve 2 adet hamamı vardır. O da Mehmed Paşa'nın hayratıdır. Ve toplam 40 adet hanedan hamamları var, dediler.
Ve 1 adet fukara aşevi imareti vardır.
Ve 5 yerde, şehir içinde akan nehir üzerinde ibretlik taş köprüler vardır, ama birer göz küçük süslü köprülerdir.
Ve 20 adet ehl-i hıref dükkançesi vardır. Gerçi bedesteni yoktur ama her değerli meta bol bol bulunur. (---) (---) (---).
Ve 2.500 adet mükemmel ve mükellef, kiremit örtülü, kat kat mamur ve süslü hanedanlar ve başka güzel evler vardır ve bütün sokakları kaldırım döşelidir.
Kale altından ta aşağı çarşı deresine kadar hepsi birbiri üzere ufacık, daracık, avlusuz kefere evleridir ki yüzleri batı yönüne nazırdır. Ama bu kefere [243b] evlerinin dere aşırı karşısında olan bayırlarda Müslüman evleri vardır.
Hepsinin yüzleri kıble semtine nazır bağlı, bahçeli, fıskiye, havuz ve şadırvanlı, geniş avlulu, kat kat yüksek saraylardır. Bunlardan (---) sarayı ve (---) (---) (---) meşhur hanelerdir.
Bu şehir içinde akan (---) nehrinin sağı solu böyle mamur güzel evlerdir. Suyu ve havası orta hallidir. Bağlarında limonu, turuncu, zeytini, narı ve başka meyveleri çoktur.
8 adet mesiregahları var. Bunlardan şehrin yıldız tarafında yarım saat uzak Paşa Bağı namıyla bilinen bir İrem Bağı vardır ki benzersiz gezinti ve dinlenme yeridir. Ve (---) Mesiresi
.................. (1 satır boş) ...................

İzdin şehri övgüsünün tamamlanması

Evvela Rum Vilayeti olmakla genellikle halkının dilleri Urumşa olup düzgün Rumca ve Türkçe konuşurlar.

Esvapları: İskerled, parankona, saya, çuka ferace, kontoş ve serhaddller giyip başlarına Muhammedi sarık sararlar. Reayaları yine beyaz keçeden Frenk şapkası giyip beyaz abalar ve kebeler giyerler. Kadınları, başlarına elvan çukadan terpuş giyip yüzlerine kıldan örtü, başlarına beyaz arakiye, sırtlarına çeşit çeşit çuka feraceler giyip gezerler, ama gayet edepli ve perde ehli hatunları var, zira mazbut şehirdir.

Bütün halkı garip dostu, tüccar, velinimet, sofra sahibi, yumuşak huylu kimselerdir. Bunlardan (---) Ağa, (---) Ağa ve (---) Ağa ikram sahibi hanedan sahipleridir.

Gayet gazi, korkusuz, yiğit ve hünerli adamları vardır. Bu şehir deniz kıyısına yakın olmakla asi Venedik'ten korkuları olduğundan her gece bu şehirden biner adet çatal fitilli yarar ve namlı yiğitlerçıkıp deniz kıyısını muhafaza ederler. Ve her gece ikişer yüz atlı usta binici, küheylan atlı gaziler sabaha dek şehrin 3 tarafında olan dağları ve belleri dolaşıp karakol beklerler.

Bu İzdin şehri, Akdeniz'in bir körfezi içinde deniz kıyısından yarım saat uzaktadır, ama limanı gayet geniş olup bin parça gemi sığar. Kıblesi ve gün doğusu tarafına ağzı açık olup bu iki rüzgar pek isabet edip gemiler parçalanır. Ancak güçlü can kurtaran gomanalarla demir atınca, gemiler çekinmeden yatar, iyi demir tutar yataklı limandır.

Bu şehirde 10 bin adam yazılmıştır ki hepsi valide sultan reaya ve berayalarıdır.

İzdin ziyaret yerleri: Evvela Şeyh Rıdvan Efendi, onun yakınında Saçlı Baba Sultan, Kara Kadı Efendi, Kurşunlu Cami önünde hayrat sahibi Gazi Hasan Bey1 Şeyh Hazret-i Sinan Efendi, İsmail Efendi, Mehmed Dede, Allah rahmet eylesin. (---) (---) (---)