İznikmit (İzmit)

Seyahatnâme’de İznikmit (İzmit)

Yunan dilinde Aleksandıra yani İskender Tarihi'nde İskender-i Yunan, Hazret-i Peygamber'den 882 sene önce bu Makedon şehrinde dünyaya gelmiştir. Amma Filikos oğlu İskender Rumeli'nde Kavala'da doğmuştur.

Bu dünyaya dört İskender gelmiştir, Yunanlıların sözüne göre. Ama bu İzmit'te dünyaya gelen İskender ünlü büyük bir padişah olup İzmit'i öyle mamur edip sağlam bir kale yapmıştı ki İstanbul'a denk bir kale idi. Hala yapılarının kalıntıları, burçları ve bedenleri açık seçik bellidir. Onun için İzmit'e Yunan tarihlerinde Makedonlu İskender derler. Temmuz ayında İstanbul karşısında İskender Çamlıca dağında yaylalanırdı. Hala Üsküdar, İskenderi'den bozulmadır.

İzmit'in doğu tarafında Sapanca Gölü'nü İskender kesip İzmit Körfezi'ne karıştırdı. Sakarya Nehri'yle Karadeniz ve İzmit Körfezi arasında Kocaeli şehri ve İzmit bir ada gibi kaldı.

Nice müddet İzmit ada olup daha sonra İstanbul Tekfuru Keştantış Sapanca Körfezi'nin yolunu kapatınca İzmit ada olmaktan kurtuldu. Ama yine Osmanoğulları dilese Sapanca Gölü'nü İzmit körfezine katsa bir kantar odun beş akçeye ve bir tahta iki akçeye olup bütün İzmit gemileri ta Düzce pazarına varıp yanaşıp o mahal canlanır ve iskele olurdu.

Beri taraftan bu İzmit Kalesi İstanbul Rumu keferesi elinde iken 731 [1331] tarihinde Orhan Gazi feth etmiştir. Ama fethinde zorluk çektiğinden feth ettikten sonra kalesini yer yer yıkmıştır ki bir daha küffar açgözlülüğe kapılıp cehennem yurdu etmek arzusuna düşmeyeler. Hala o zamandan yıkıntılardan kalan deniz kıyısında dört köşe, bir kapılı, büyük bir kule sığınma yeri var. Bir dizdar (kale muhafızı) ve 10 neferatı var. İçinde bol miktarda gemi yapımcıları için keresteler vardır, başka şey yoktur.

Orhan Gazi denizler gibi asker ile bu kaleyi ilk defa kuşatmaya Koca Bay'ı kumandan edip "İznimdir var git" buyurmuşlar. Kale feth olunca ismine "İznim git" demişler. İzmit, "İznim git"den bozulmadır. Bazıları İznikmit derler, bir kısım insanlar İzmigit derler. Fetihten sonra Koca Bay yine kumandan olup Kalipo vilayetini feth edince ismine Kocaili dediler. İzmit o amber kokulu temiz toprakta kurulmuştur ki her tarafı İrem köşesi bir diyardır.

Daha sonra Fatih Sultan Mehmed Han, Anadolu eyaletini yazdırdığı sırada bu İzmit'i Anadolu eyaletinde kaydettirip sancak yazmıştır. Birkaç kere zamanımızda üç tuğlu vezirlere arpalık şeklinde verilirdi.

Padişah tarafından [243a] hass-ı hümayunu 26.526, zeamet 25, timar 187, çeribaşısı ve alaybeyisi vardır. 300 akçe şerif kazadır. Ve (---) nahiyedir.

................ (1.5 satır boş) ...............

Kadısına senelik 5.000 kuruş, paşasına 20.000 kuruş olur. Mamur ve şenlikli büyük bir şehirdir. İskelesi sanki Mısır iskelesidir ve zengin bezirganlar vardır. Yeniçeri serdarı, sipah kethüdayeri, müftüsü, nakibüleşrafı, seçkinleri ve ileri gelenleri gayet çoktur. Çoğu kereste bezirganlarıdır. Çeşit çeşit kıymetli kumaşlar giyer muhteşem yeniçeri oturakları ve korucuları vardır.

Bu şehirde tamamı 3500 donanımlı ve süslü tabaka tabaka bağlı ve bahçeli mamur ve bakımlı kırmızı kiremit örtülü evler vardır.

Bunların en büyüğü Bağdad fatihi Sultan IV. Murad Sarayı; bağ ve bahçeli büyük bir saraydır ki anlatılmasında dil aciz kalır. Hala padişahlara mahsustur.

Bahçe üstadı ve 200 adet bostancı neferatları vardır. Bundan sonra Paşa Sarayı, Altıntopoğlu hanesi, Serdar Solak hanesi (---) ( ---) ( ---) mamur saraylardır.

Hepsi 23 mahalledir. Üç mahallesi kefere ve bir mahallesi Yahudilerdir.

Tamamı 23 mihraptır.

…

Bu hanlardan başka İskele başında tamamı 200 adet kereste ve başka malların konduğu mahzenler vardır.

Tamamı 1100 adet çeşitli san'at erbabının dükkanları vardır. Ve kırk adet münakkaş kahvehaneleri vardır. Serdar kahvesi {---)

................ (1 satır boş) ...............

Bunlar tabi civanlarıyla meşhur kahvelerdir. Ama bu şehrin kargir yapı bedesteni yoktur. Lakin tüccar hanlarında bütün değerli ve pahalı şeyler bol miktarda bulunur. Hünkar Sarayı yakınında tersane-i amiresi vardır.

Bu şehrin bütün evleri yüksek hayırlar üzerine kurulu olup pencereleri kıble tarafında denize bakar. Bütün sokakları tamamen beyaz taş ile kaldırım döşelidir. Bütün hanelerinin enseleri dağlardır ve dağlar üzere bağlardır. Suyu ve havasının tatlılığından halkı sağlardır ve yüzlerinin renkleri ağlardır.

Bu şehrin yiyeceklerinin, içeceklerinin ve yetiştirdiklerinin beğenilenleri:

Şehrin doğu tarafında olan dağlara ağaç denizi derler, insan kaybolur. Allahu Taala'nın emriyle orada öyle büyük ağaçlar var ki göklere başlarını uzatıp her birinin gölgesinde 10.000 koyun gölgelenir, güneş tesir etmez, hadsiz, sınırsız dağlardır. Bu ağaçlı dağlar içinde çeşit çeşit tahtalar biçilir. Bıçkı değirmenleri vardır ki anlatılması mümkün değildir. Mısra:

"Şeniden ki biid manend dide" (İşitmek, görmek gibidir.)

sözü uyarınca ibret verici akarsu değirmeni çarklarıdır.

Bu dağlarda bordınar direk keserler ve ellişer arşın boyunda çapa direk keserler, Rumeli ve Balkan direkleri meşhurdur.

Bundan başka İzmit körfezinin tamam olduğu yerde deniz kıyısında tuzlası meşhurdur. [243b] Lezzetli tuz olduğundan başka tuz emini vardır.

Ve şehir içindeki camilerde ve çeşmelerde akan eden Paşasuyu hayat suyundan nişan verir, bu da meşhurdur. Ve beyaz kirazı ve kızıl elması da meşhurdur.