İzvornik (Zvornik)

Seyahatnâme’de İzvornik (Zvornik)

Sırpçada İzvornik (—) (—) demektir. Sırp banlarından Voynık Ban yapısı eski kaledir, ama Gazi Hudâvendigâr asrında da sağlamca imar ettiler. Sonunda (—) tarihinde Fatih Sultan Mehmed Han Tuna Belgradını feth edemeyip onun intikamını bu İzvornik'den alıp Fatih Gazi feth edip Bosna Eyaletinde başka sancakbeyi tahtı olmuştur.

Padişah tarafından beyinin hâssı 345.793 akçedir, zeameti 12 ve timar erbâbı 674, alaybeyi, çeribaşı ve yüzbaşı vardır. Savaş sırasında beyinin askeriyle 2.000 adet seçkin pür-silâh askeri olur. 300 akçe payesiyle şerif kazadır. Ve sancağı toprağında toplam 18 adet kazadır.

Şeyhülislâmı, nakibüleşrafı, sipah kethüdayeri, kapukulu yeniçerisi ve Budin yeniçerisi serdarları vardır. Dizdar ağa, 150 adet kale neferatları, muhtesibi bâcdârı, haraç emini, şehir kethüdası ve mimar ağası vardır. (—)

Kalesi zemininin şekli: Drin Nehri kenarında gökyüzüne doğru çıkmış bir mermerli yalçın kızıl kanara kaya üzerinde dörtgen şekilli bir şeddadi İskender Şeddi gibi sert taşlardan yapılma yüksek bir kaledir ki hiçbir okçu bu yüksek kalenin zirvesine ok yetiştirememişlerdir. Tâ bu derece yüksek boylu bir tepe üzerinde sığmak gibi bir kaledir. Çevresinde asla hendeği olmayıp her tarafı gayyâ deresi gibi uçurum dereler olup bir tarafında eğimi olmadığından bir yerden bu kaleye zafer mümkün değildir. Kayalarında şahin, zağanos ve akbaba kuşları vatan edinmiş sarp kayalardır. Batı tarafında bir hayli uzak mesafe dağlardır.

Doğu tarafında Drin Nehri akar, aşağı kaleyi yukarı kale kayaları göğsüne almış, sanki bir ana evlâdını kucaklamış gibi durur bir yüksek iç kaledir.

Bu iç kalenin doğu tarafa bakar iki kat demir kapısı var, kale içinde bir mahalle 40 kadar dar ve daracık hisar eri evleri var, bir Fatih Camii, bir cebehanesi, hâzinesi, tahıl ambarı, su sarnıçları ve gayet sağlam burçları üzerinde ufak şahî topları var, yapı cinsinden başka bir şey yoktur, zira bu kaleye bir kere çıkan [169a] adam yine aşağı inmeye dermanı kalmadığından yukarı kale o kadar mamur değildir, ama,

Aşağı Kalenin şekli: Drin Nehri kenarında olup 5 adet sağlam kuleleri ve kale duvarlarını tamamen Drin Nehri döver. Bu kale güneyden kuzeye uzunlamasınadır, bir kapıdan bir kapıya tam 500 adım uzunluğunda bir kaledir ki yukarı kale kayasının hemen doğu ve kıblesi tarafını kuşatmıştır. Ensesi iç kale kayalarıdır. Bu kalenin genişliği 20 adım, 30 ve 40 adım yerleri var, gayet ensiz kaleciktir. Zira kıble tarafı Drin Nehridir ve gayet derindir. Batı tarafı iç kale kayasıdır. Onun için bir ensiz dar kaledir.

Toplam 2 adet kapısı var, bir kapıdan girilir ve bir kapıdan çıkılır, başka yerden girip çıkmak imkânsızdır. Ve ancak bir büyük caddeye malik kaledir. Bu anayolun sağında ve solunda hepsi tek katlı ve iki katlı, bahçesiz ve avluları dar 300 adet tahta örtülü mamur evlerdir ki hepsi birbiri üzere kıbleye ve doğu tarafa Drin Nehri'ne bakar evlerdir. Drin kenarında olan kalenin duvarı tamamen dolma rıhtım duvarlar olup üzerlerinde kat kat Drin Nehri'ne bakar şahnişini! ve pencereli evler vardır.

İki kapının birine Hünkâr Kapısı derler, kuzey tarafa bakar. Fatih Mehmed Han bu kale kapısından dövdüğünden Hünkâr Kapısı derler. Bu kapının sol tarafında demir top gülleler durur ve bazı top gülleleri deliklerinde geyim tuğulkaları koymuşlar ki her biri demir tuğulkalardır.

Bu Hünkâr Kapısından dışarı çıkarken sol tarafta bir kaya altında tam 30 karış bir şayka topu var ki içine bir adam girip çıkar. Bu Hünkâr Kapısı'nın iç yüzünde Hünkâr Camii var ki bu cami önünde Drin Nehri kenarında Nârin Kale, yani aşağı hisarın iç kalesidir ki 11 adet balyemez topları var, hepsi Drin Nehri'ne bakar iri toplardır.

Bu tarafın kale duvarları yirmişer ayak kalın Ye'cuc Şeddi gibi sağlam dayanıklı duvarlardır ve boyu 80 mimar arşınıdır. Beden dişleri ve tüm burçları çok düzenli olarak tarh olunmuş şirin işli bir kaledir.

Sol Varoş'un anlatılması: Hünkâr Kapısından taşrada Sol Varoş adıyla bilinen kasabada 300 adet geniş haneler vardır. Hepsi şindire tahta örtülü, kârgir duvarlı hoş evlerdir. 50 kadar düzensiz olarak yapılmış ufak tefek dükkânları vardır.

Bu varoşun da bir başından bir başına kadar ancak bir sokağı vardır, iki tarafı evlerdir ki gayri yol yoktur. Yenihan adıyla meşhur yeni yapılmış bir hanı vardır.

Sağ Varoş'un anlatılması: Bu aşağı varoşun güney tarafında olan kapıdan dışarı Tabahane Varoşu Drin Nehri kenarında büyük ve yüksek ağaçlar içinde 380 kadar geniş, bağlı, bahçeli ve baştan başa şindire tahta ile örtülü mamur hanelerdir. Bunun da tüm evleri birbiri üzere Drin Nehri'ne bakar süslü hanelerdir.

Bu varoşun toplam 150 adet tabahanesi dükkânları var, başka çarşı pazarı yoktur, ama bağı, bahçesi, cami ve mescitleri vardır.

Bu varoşun güney tarafı nihayetinden aşağı kale içinden, Sol Varoş içinden geçip tâ Yenihan'a kadar bu iki varoşun ve aşağı hisarın uzunluğu bir baştan bir başa kadar 5.500 adımdır. Bazı yerleri enli ve bazı yerleri ensizdir, zira enseleri kayalardır. Ancak hemen Drin Nehri kenarmca bir cadde üzerinde, bir ince uzun yol üzerinde varoşlardır, ama gayet mamurlardır.

Tamamı 18 mahalledir ve 2.800 tahta örtülü evlerdir. İç Kale, Aşağı Kale, Sağ ve Sol Varoş hepsi böyle hesap olunup sicilde yazılıdır. Bazı hanelerin duvarları taş yapıdır ve nicelerinin tahta avlulardır.

Hepsi 18 mihraptır. Evvelâ bunlardan eskisi kuzey tarafa Hünkâr Kapısının iç yüzündeki Fatih Sultan Mehmed Han Camii; kurşunlu tavan kubbe eski camidir ki kıble kapısının üst tarafında tarihi budur:

Sâhibü'l-hayrâti Sultan Mehmed Han,
Kad benâ hazâ li-ecli'l-âbidîn.
Sonradan tamirinin tarihidir:
Ma'bedıl-uşşâkı dârü's-sâcidîn
Sene 982.

Daha sonra (—) tarihinde bu kaleye uğrayıp gezip dolaşırken kaleden aşağı kuzey tarafındaki bir kiliseye bir top vurup Süleyman Han Fethiye adında bir cami yapmıştır. Hâlâ mamur mabetgâhtır.

Sonra, Bey Camii, Namazgâh Camii, yukarı kalede Fatih Camii ve 2 varoşta ikişer cami var, ama isimleri malumum değildir. Yüce Yaradan daha fazla ede. [169b]

Tamamı 8 adet mihrap, mahalle mescitleri vardır. Ve 8 adet fukara tekkeleri mihrabı vardır. Ve 3 adet medresesi vardır ve 7 adet sıbyan mektebi vardır ve ancak 1 hamamı var, ama her evde soba hamamları bulunur. Yaz aylarında hepsi Drin Nehri'ne girip yıkanırlar.

Ve 3 hanı var, biri Sol Varoş'da Yenihan'dır.

Ve 3 adet hayat pınarı çeşmeleri var. Tüm halkı Boşnaktır. Yine esvapları tamamen çuka dolama ve sünnete göre kısa esvap giyip kopçalı daracık serhatli çakşırı giyip Boşnakça konuşarak alış veriş eder bir alay hacı ve tüccar adamlardır.

Suyu ve havası gayet hoş olduğundan bağ ve bahçesi gayet çoktur. Eriği, elması, kirazı, çam, pelit, meşe tahtası, sığır gönü ve koyun yapağısı meşhurdur. Ve gayet işlek iskeledir, Drin Nehri ile Belgrad'a gider gelir nice bin gemileri vardır.

Drin Nehri'nin Hersek Vilâyetinde Çemerne Yaylasından çıkıp Raça Kalesi dibinde Sava Nehri'ne karıştığı birkaç kere yazılmıştır.

............... (1,5 satır boş)..................

İzvornik Kalesi şehitlerinin ziyaret yerleri: Evvelâ Namazgâh Camii'nin önünde dört sütun üzere kurşunlu kubbe içinde Maktül Bey medfundur. Allah rahmet eylesin.