Jivarkirman

Seyahatnâme’de Jivarkirman

Bu Ten Nehri Moskov'un (—) vilâyeti dağlarından beri gelip daha önce yukarıda yazılan Türk Or'u adlı, konduğumuz mahalde Edil Nehri ile araları bir konak kalır. Osmanlı Ten Nehri ile Edil Nehri'ni birbirlerine bağlayıp akıtmak için büyük hendek kazmışlardı, o yere yakın Ten Nehri uğrayıp bu mahalde Jivakirman altından akıp sonra batı tarafa akıp Azak Kalesi dibinde Azak Denizi'ne 9 boğazdan karışır.

Bu Jivakirman kaptanı ve hatmanı elçiye büyük alayla karşı çıkıp kaleye girerken haylice top şenlikleri edip elçiye büyük ziyafetler etti. Bu kale de Ten Nehri'nin kuzey tarafındadır. Karşı tarafı Azak kalemiz toprağı olup Küçük Heyhat Ovası'dır. Bu mahalde Ten Nehri'nin sağı solu öyle ulu ağaçlı ormanlardır ki yaya insanlardan başka, domuz ve karaca hayvanlarından başka bir mahluk giremez.

Bu mahalde Ten Nehri, Heyhat Ovası'nı ikiye bölmüştür. Allah'ın hikmeti, biz bu Jivakirman Kalesi'nde konuk iken o gece bir şiddetli kış ve pekçok sert poyraz rüzgârı esip Ten Nehri soğuktan donup üstünden nice bin arabalar ve kızaklar geçmeye başlayıp bütün kâfirlerin yüzleri güldü ve buzları çoğaldı. Ama öyle sert soğuklar oldu ki Jivakirman kâfirlerinin evlerinden dışarı çıkmaya gücümüz kalmadı. Zira Erbain'in ve Zemherir kışının tam göbeği olup yedinci iklimde olduğundan kışın sertliğinden yerler çatlayıp araları gayya deresi gibi olurdu. Hele her ne hâl ise Jivakirman'dan kalkıp batı tarafa Ten kenarınca giderken bazı mahalde Ten suyu buzu çatlayıp Heyhat Ovası'nı büsbütün Ten Suyu basıp donmuş ve billûr, Necef, moran gibi Heyhat Ovası parlak buz olup ne arabalarımız, ne atlarımız ve ne yaya adamlarımızın yürümeye güçleri dermanları kalmadı.