Kağızman

Seyahatnâme’de Kağızman

Aras Nehri'nin kıblesi tarafı kale ve beldeleri genellikle Azerbaycan hududu sayılır. Zira bu mahalle Aras Nehri batı tarafında Bingöl yaylağından kaynayıp nice kale ve beldelere uğrayıp doğu tarafına akarak Arpaçayı'yla Ağrı Dağı mahallinde Zengi Nehri'ne katılır. Bu Kağızman Kalesi de Aras'ın karşı kıble tarafında olduğundan Azerbaycan hududundadır, ama Osmanoğlu'nun Kars eyaletidir.

Nuşirevan'ın kızlarından bir temiz bir kızın yapısı olduğundan onun ismiyle isimlenmiş bir kaledir. Nice melikler eline girdikten sonra Uzun Hasan Şah eline, ondan. Şah İsmail elinden (---) tarihinde Süleyman Han'a itaat edip Kars eyaletinde başka sancakbeyi tahtı olmuştur.

Beyinin hassı kanun üzere 200.000 akçedir. Zeamet 9 ve timar 178. Alaybeyisi ve çeribaşısı vardır. Toplam 900 asker olur ve 150 akçe kazadır. Dizdarı ve 300 kale neferatları vardır. Belirlenmiş maaşları tuzlalarından sağlanır. Kalenin batı tarafında büyük tuzla ve sağlam madendir.

Değirmen taşı madeni de vardır. Acem'e, Erzurum'a ve diğer diyarlara değirmen taşları bu Kağızman dağlarından gider. Ve yara taşı, cerrahlar merhem-i Süleymani edip yaraya ve bereye korlar, tecrübe edilmiştir. Kuyumcular buresi, berber bileğisi ve sümüger taşı, yani kayağan taşı madeni bu Kağızman dağlarında hasıl olup kale neferatlarına mahsulü kanun üzere aklam kayd olunmuştur.

İki yerde altın ve gümüş madenleri vardır. Ama geliri giderlerine yetmediğinden hala işletilmemektedir. Kısacası toplam 11 maden vardır.

Kalesi, Aras kıyısında bir hayır yüzünde taş yapı sağlam ve dörtgen şekilli bir kaleciktir. İçinde Süleyman Han Camii var. Ve aşağısında yukarısında toplam 700 adet evleri vardır. Camileri, hanı, hamamı ve küçük bir çarşısı vardır. İşlek şehir değildir, ancak serhaddir.

Revan'ın batı tarafında belli olan Ağrı Dağı bu Kağızman'a yakındır ki herkesçe bilinen ve beğenilen dağlardan birisi de bu Ağrı Dağı'dır. Terekeme Türkmenlerine yaylaktır.

Ve bu Kağızman Aras kenarında olduğundan suyu ve havası biraz ılımanca olup yer yer bağ ve bahçeleri vardır. Ve yumuşak huylu, halim ve selim halkı, yer yer güzelleri vardır. Genellikle levendatları Acem manisi okurlar, güzel sesli ve hoş tabiatlı kimseleri vardır.