Kahire

Seyahatnâme’de Kahire

Mısır'ın yukarı iç kalesi Mukattam Dağı'nın kuzey ucunda bir burunda bulunan bir yalçın tepe üzere bir süslü kaledir. Ve Cuşi Dağı'ndan kaleye bir top menzili yerdir, arası 200 arşın bir çukur taşlı deredir. Bütün vilayet taş kesenleri ondan devamlı olarak Perhad gibi taş kesip hendek ederler. Kale ile Cuşi Dağı arası gayet taşlıktır. Kuşatma sırasında metrise girmek mümkün değildir. Ve kalenin dağ tarafı gayet sağlamdır.
Bu iç kale Nil kıyısından doğuya tam 1.500 adım uzakta yüksek bir kaledir. Dört tarafı cehennem çukuruna benzer yalçın beyaz kayalardır. Duvarı 80 arşın boyunda göklere yükselmiş Salahaddin yapısı dayanıklı ve sağlam settir, buna Zer-abad derler. Zer-abad denmesinin sebebi, Salahaddin temelini kazdığında müneccimlerin sözü üzerine bütün temeline bir kat altın tozu ve burçları yerine mümessek altın saçıp, uğurludur diye temelini sa'd saatte altın üzere yaptığı için Zer-abad Kalesi diye tüm tarihçiler yazmıştır. Zira Mısır altın tozu ocağıdır.
Yıldızlar ilminde usta müneccimlerin öğretmesiyle beş köşe yapılmıştır. Altı köşe yapıda uğursuzluk vardır, o mekanda daima fitne ve fesat olur, diye beş köşe yaptılar. Ama kul tedbir alır, Allah takdir eder. Allah'ın hikmeti, binası beş köşedir ama talihinde uğursuzluk olup içinde her sene birkaç kere cenk, kavga, kıtal ve ayaklanma eksik değildir.
Mutfak kapısından ta Yeniçeri Ağası Kulesi'ne kadar cehennem çukuru, kesme kaya hendeği vardır. Temeli baştan başa kaya üzerine oturtulmuştur.
Çepçevre 12 kuledir. Şark Kulesi, Garp Kulesi, Frenk Kulesi, Ağa Kulesi, Kapı Kulesi, Yassı Kule, Salahaddin Kulesi ve Mimar Kulesi. Bu anılan kuleler gayet sanatlı, şirin ve süslü üçer kat kulelerdir. Her birine biner adam sığar burçlardır
Bu kale 3 kat bölme hisardır. Bir katında Şeyh Sari Kapısı'nda yeniçeri odaları var, 44 odadır, başka şey yoktur. Bir kapısı batıya bakar. Bu kalenin büyüklüğü çepçevre 600 adımdır ve tamamı 2.060 bedendir.
Buna bitişik bir kat kale de orta hisardır. Şeyh Sari Camii, Şeyh Mescidi, Çavuş Zaviyesi, Kethüda Zaviyesi, Ağa Kapısı, baruthane mahzeni, darphane, tophane, arabacılar işliği, kale hamamı, 800 küçük ev ve 70 adet dükkanlar bu orta kalededir.
Ve 3 kapısı var, biri batı tarafa iki kule arasında iki kat demir kapılardır. Ve bu kapıların iç yüzünde otuzar karış uzun demir toplar vardır. Bir top da arabacılar işliği dibindedir. Darphaneye bitişik iki kol Gavri çeşmesi var. Tüm kale halkı bu çeşmeye muhtaçtır.
Bir kapısı da yeniçeri ağası meydanına açılır kapıdır, batıya bakar. Bütün yeniçeri divanı bu kapı önünde olur. Çini ile inşa olunmuş bir yerdir.
Bir kapı da aşağı Salahaddin Kapısı'dır, sabah açıldığında bütün kethüdaları, beytülmalcı, 6 nefer çavuşları ve tüm kapucuları hazır olup hayır duadan sonra kapıyı açarlar, 3 kat demir kapıdır.
Bu iki kapı arasında kaleye girerken sağ tarafta duvarda dört kıta mermer üzere selef padişahlarının tarihleri var. Yukarıdaki tarih:
Bismillahirrahmahirrahim, ve sala'llah ala Seyyidina Muhammedin ve alihi ve sahbihi ve sellem. Emera bi-tecdfdi'l -kaleti'l-mübareketi seyyidüna ve mevlana ve malik es-sultan malikü’l-mülkü 'I-adil sahibü 'd-dünya el-Mısriyye ve'l-biladi'ş-Şamiyye ve'l-kıla'i's -sevahiliyye ve'l-aktari'l-Hicaziyye sultanü 'l-arz elhakimü tuZaha ve'l-arz, el-kaimü bi's-sünneti ve'l1arz, elmücahidü 'l-müeyyedü 'l-mansur, sahibü 's-seyfi ve 'I-kalem ve 'I-alem, es-sultanü'l-melikü'l-adil Ebünnasr Turnanbay azze nasruhu sene sitte ve tis'mi'e [906] yazılmıştır.
Bir mermer üzere de Sultan Kayıtbay tarihidir. Bir mermer üzerinde de Sultan Barkuk tarihidir ki sene sittın hamse mi'e [560] yazılmıştır, vesselam.
Bu yazılan 3 bölme kale Yusuf Salahaddin'indir. Ama Sultan Selim Han asrında Mısır'a ilk olarak 923 tarihinde vezir olan Hayre Bay, 5 sene, 2 ay ve 22 gün hükumet edip Süleyman Han zamanında vefat etti. Mısır vezirliği Pılak Mustafa Paşa'ya ihsan olundu. Ardından Hayin Ahmed Paşa'ya verildi. Bu sırada Süleyman Han, Engürüs seferi işleriyle ilgilendiğinden heride Ahmed Paşa fırsat ganimettir, Mısır'a müstakil padişah olmak sevdasına kapıldı. Bir alay kılıç artığı Çerkezleri başına toplayıp Mısır'da isyan etti. Süleyman Han durumdan haberdar olunca karadan ve denizden derya gibi askeri Mısır üzere yola çıkarıp donanma-yı hümayun ile makbul iken maktul Veziriazam İbrahim Paşa'yı 300 pare kadırga ile Mısır'a gönderdi.
Allah'ın hikmeti hava uygun olmayıp ne kadar ihtimam ettiler ise o kadar hava sertleşti. Sonunda Vezir İbrahim Paşa karaya çıkıp yeniden hazırlıklar görüp adalet ederek zalimleri katlederek derya gibi asker ile Mısır'a gelmede.
Beri Mısır'da divan ayanı, eşraf ve alimler ayaklanıp "Selim Han cenginde çektiğimiz darbelerin yarası onulmadan bu Hain Ahmed Paşa'nın ihanetiyle yine cenk mi edelim. Elbette paşayı istemeziz" diye paşayı hamamda sıbyanlarla safada iken tutup o kıyafet ile Bab-ı Züveyle'de asıp Mısır huzura kavuştu.
Narin kale ve başka 13 kat bölme hisarın özelliği
Vezir İbrahim Paşa yolları kat edip Mısır'a gelip adalet ettiğine Celalizade Mustafa Çelebi tarih demiştir:
Asaf-ı sultan-ı adil Mısr'ı abad eyledi
Ama ba mahzuftur. Sene 931.
Bir sene idare edip Mısır'a dair büyük işlerden önce bu iç kaleye bir kale daha ekledi. Hala Sultan Süleyman Kalesi derler. Salahaddin Kalesi'nin tam ortasında dört köşe şirin bir kale inşa etti mi halen şehre ziynet verip kaleyi sağlamlaştırdı. Çepçevre büyüklüğü 800 adımdır. Batıya bakan iki kule arasında iki kat demir kapısı var.
Bir köşesinde Galata Kulesi gibi 10 kat yüksek bir kule yaptı ki usta mühendis bir keskisini vurmaya kadir değildir. Türlü türlü mukarnaslar, cumbalar, şahnişinler ve köşelerinde mazgal delikleri var. Göklere yükselmiş mavi kurşuna örtülü kubbesi üzere alemi 2 fersah yerden gözükür. Bu kulede padişah malından başka bir şey yoktur. Tamamen yeraltı mahzendir. Defterdar topladığı malı burada saklar. Kalenin dışında dizdar, kethüda, imam ve müezzin hanesinden başka bir şey yoktur. Ancak 1 zaviye, 1 ambar ve 1 su sarnıcı var. Dizdar yerli yeniçerilerdendi, gece gündüz hapistir.
Bu hazine kulesinden taşra Kalavan Camii önünde bir kat sağlam kale duvarı yaptı. Ve Kalavan Camii'ne nazır iki kat demir kapı edip iki yanına yüksek kuleler dikti.
Bir büyük kule de mehterhane kulesidir, 10 kat yüksek kuledir. İçinde tüm kale mehterleri sakindir.
Yüksek bir kule de paşa sarayına nazır İbrahim Paşa Kulesi derler, gayet büyük ve metin kuledir, 2 bin ada alır.
Bir kule de ambar kulesidir. Bu da saraya nazırdır.
Yusuf Kapısı üzerinde 6 köşe bir kule daha vardır. Bu dahi paşa sarayına nazırdır.
Sözün kısası toplam 7 adet kurşun örtülü yüksek kubbeli kulelerdir. Her birinde küçük büyük kırkar ellişer parça toplar var, hepsi paşa sarayına bakar ki bu da paşa isyan ederse sarayı toplar ile berbat edeler. Bu hesap üzere Mısır'ın 3 kat bölme iç kale hisarı bu mahalde tamam oldu.
Ardından iç kaleye İbrahim Paşa 8 bin yeniçeri doldurup odalarını tamir etti. Ve Mekke ve Medine işlerini görüp bütün vakıfları yokladı, padişah malını yerli yerine koyup Mısır vezirliğini Güzelce Kasım Paşa'ya verip kendi İstanbul'a yöneldi.
Güzelce Kasım Paşa da Babü'l-vezir'den aşağı iki hisar arasına bir kat duvar edip bir kale kapısı inşa etti. Onun için Babü'l-vezir derler.
Ondan 100 adım yokuş yukarı bir kale kapısı vardır, Ağa Kapısı'nda dua olan demir kapıdır. Sağ kolda bir kat bölme hisar kapısıdır.
Ondan yokuş yukarı iki hisar duvarı arasında gidip iki kat demir kale kapısı daha vardır. Ondan içeri kale çarşısı meydanıdır, bir geniş meydandır. Bütün divan erbabının atları bunda durur. Dört tarafı dükkanlardır. Bu mahalde bir kat kale duvarı vardır, alaca nakışlı duvardır. İki kat sağlam demir kapıdır. Topatan Paşa Kapısı derler. Kalavan Camii'yle Mehterhane Kulesi arasında bulunan sağlam kale duvarıdır ki iyi şahi topları tamamen meydana nazırdır.
Bir kat kale de paşa ağalarının konakları olduğu yerdir ki başka kimse orada sakin değildir. İki yol vardır, biri Kisve Kapısı tarafında ve biri Kalavan Divanhanesi direkleri arasındadır. Başka yol yoktur.
İki kat kale bölmesi de Azebler Kapısı semtinde ikişer kat demir kapılardır ki Rumeli Meydanı'na bakan büyük kapıdır. Bütün kapıcılar orada gözcülük ederler. İki kapı arası cebe, cevşen ve silahlarla bezenmiştir.
…
Mahallelerini, hanedan saraylarını ve başka evlerini bildirir
Yukarıda yazıldığı üzere o büyüklükte olan Ümmü Dünya Mısır Gazali yazımına göre 740 Müslüman mahallesidir. Bu mahalleler içinde geçmişin padişahlarının 78 adet sarayları var ki her birinin övülmesinde dil kısa kalır
Önce, Fil Bürkesi kıyısında Sultan Kayıtbay Sarayı, Kal'atü'l-Kepş'te Sultan Cavli Sarayı, aşağısında Mehmed Bey Sarayı, karşısında Nezir Ağa Sarayı, Emirülhac Rıdvan Bey Sarayı, Emirülhac Zülfikar Bey Sarayı, eski Emirülhac Yusuf Bey Sarayı, Şeyh Sadat Sarayı, Bıyıklı Mehmed Bey Sarayı, Novalı Mehmed Bey, Abbas Ağa ve Baltacı Mehmed Ağa, Ramazan Ağa, Müteferrikabaşı Şaban Ağa, Yeniçeri Efendisi Bekir Efendi, Kenan Bey, Taşyatır, Yenikapılı Mehmed Bey, Şeyh Bekri, Hacı Paşa, Özbek Bey, Mesud Ağa Sarayı ve bunlardan başka 22 bin Müslüman hanesi.
20 Kıpti mahallesi ve 6 bin kefere evi vardır. Toplam 9 bin haraç Kıptidir. Bahreyn emini tahsil eder.
22 Yahudi cernaati mahallesidir. Hepsi bir semttedir. Sokakları dar, kendileri sıkıcı Yahudilerdir. Yollarından at ve deve geçmek ihtimali yoktur. Beşer altışar kat hanelerdir. Ve 50 adımda bir tedribe kapıları vardır. Bütün çarşı pazarları mahallelerindedir, başka yere ihtiyaçları yoktur. Bir oda yeniçeri orada kolluk bekler. Toplam 6.060 haraçtır.
Ve 4 mahalle Urum ve 4 mahalle Ermeni vardır. Toplam bin haraçtır. Ve 6-7 bin misafir kefere haracı olur. Rum çingenesi yoktur, ama Mısır kavmi tamamen Firavun kavmidir.
Haliç kıyısında bir mahalle Frenk kefereleri vardır. 7 kralın balyozları bu Mısır'da sakin olmaları sebebiyle 3 bin Frenk kefere vardır, biri bir habbe haraç vermezler.
Sözün kısası 72 millettirler. Ama Mısır şehrinde 140 dil mevcuttur. 26 Hıristiyan milletlerinden başka Mağribi, Endelüsi, Burnavi, Afnu, Donkolavi, Berberi, Fund, Kırmanka, Bağanıskı, Habeşi, Banyani, Kakani, Sudani, Tilimsani, Rabi, May Borni, Furi, Dacuri, Nubi ve bu gibi çeşitli diller bile Mısır içinde doludur ki dillerle anlatılıp kalemlerle yazılmaz. Ama bu hakir inşaallah Mısır'ın tüm durumlarını ve insan çeşitlerini yeriyle yazacaktır.