Kars

Seyahatnâme’de Kars

Kuzey tarafında ensesi top menzilinden uzak yüksek bir dağdır. Onun eteğinde bu kalenin iç kalesi bir tepe üzerine yapılmıştır, ama aşağı hisar bir düz yerde bulunmaktadır. Tamamı beş kat sağlam sur sayılmıştır. Narin kalede ancak bir hane vardır. Kale kapısı doğu tarafına bakmaktadır.

Yukarı kale denen orta kale kapısı batı tarafına açık demirden sağlam kapılardır. Bu sur içinde dizdar hanesi, 200 neferat levendlerin haneleri, donanımlı ve mükemmel cebehaneleri vardır. Ama bu orta hisarda çarşı pazar, han, hamam ve imaret yoktur.

Bu kaleden aşağı büyük hisar varoşudur ve iki sağlam surdur. Üç adet demirden yeni kapıları vardır. Kapının iç tarafı silah aletleri, tuğulka, ser-penahlar, tüfenkler, mızraklar ve çeşit çeşit savaş aletleri ile bezenmiş, kapıcılar ve bekçiler ile donanmış sağlam kapılardır.

Bu kapıların biri batı tarafına; Su Kapısı ve Çeri Kapısı derler, Erzurum'a açıktır, biri kıble tarafına açık Orta Kapı'dır ki -Kağızman tarafına açıktır. Ve biri doğu tarafına Behram Paşa Kapısı'dır, Revan tarafına açıktır. Bu kale duvarının üstünde karavulhanelerde gece ve gündüz koruyucular gözcülük edip her karanlık gecede kale duvarlarını meşaleler ile aydınlatırlar. Varoş hisarının boyu o kadar yüksek değildir ama gayet geniş ve sağlam taş yapıdır.

Ve aşağı kalenin fırdolayı hendeği yerine göldür ki Behram Paşa kapısından Orta kapıya varıncaya kadar kuşatmış hayat suyu göldür. Bu taraftan kaleye asla zafer mümkün değildir. Kalenin etrafında tamamı 220 adet Kahkaha seddi kuleleri vardır ve hepsi 2.080 beden dişleridir. Bu büyük varoşun fırdolayı çevresinin büyüklüğü 5.700 adımdır.

İmaretleri bildirir: Bu kale içinde tamamı üç bin ayan, eşraf ve diğer iş güç sahibi esnaf evleri vardır. Hepsi 47 adet mihrap cami ve mescit vardır. Ama sekizinde cuma namazı kılınır.

…

Bunlardan başka mescitlerdir. Ve hepsi temiz toprak ile örtülü camiler ve is adet daha yetişmemiş çocukların sıbyan mektepleri vardır. Ancak ilim öğretilen medreseleri özel olmayıp [324b] bütün ilimler camilerde okunur.

Ve Su Kapısı'nın iç yüzünde, beden dibinde Emir Yusuf Paşa Hamamı, suyu, havası ve yapısı gayet tatlı, ferahlatıcı, gönül açıcı ve aydınlık bir hamamdır. Orta kapının iç yüzünde Eski Hamam da gayet sevimli ılıca hamamıdır.

Bu şehirde darülhadis, darülkurra ve aşevi yoktur. Ama her hanedanda nimetleri gelenlere geçenlere, gariplere ve gurebaya boldur. Zira gayet verimli bir diyardır.

Kargir yapı bedesteni yoktur, ama toplam iki yüz adet çarşı pazar dükkanları olup bütün Hind, Sind ve Acem mallarının her çeşidi bulunur.

Beşinci iklimin ortasında bulunduğundan kışı sert olur. Bu yüzden bağ ve bahçesi yoktur. Ama hububat mahsulatı çoktur.

Halkı gayet zinde adamlardır, ticaret ve ziraat ile geçinirler bir alay Müslüman gazilerdir. "Şöhret afettir" diye fakiranice, üstlü altı iki katlı evleri vardır.

Bunların içinde mükellef Ulu Cami yakınında Paşa Sarayı mamurdur. Yukarı kale altındadır ve şer'-i Resul-i mübin mahkemesi bu saray yakınındadır. Alaybeyi hanesi de mahkemeye bitişiktir. Ve kul kethüdası ve çavuşlarının haneleri bu mahaldedir ki mamur hanelerdir.

Bu kalenin kıble tarafı göl olduğundan, kapısı ve Orta Kapı tarafı da haliç olduğundan bu aşağı kalenin hendeği yoktur ama yine dayanıklı ve sağlam kaledir. Üç tarafından bir vecihle düşman metrise girip zafer bulması mümkün değildir.

Bu Kars'tan kuzey tarafına 12 saatte Orçivek Köyünü geçip, Bağarsık Deresi'ni geçip ve Olgar yaylasını 12 saatte aşınca üç günde Ahıska Kalesi'dir. Kars'tan Kargapazarı'nı geçip Ardahan'a bir konaktır ve Kars'tan yine kuzeye 10 saatte Göle Kalesi' dir.