Kerç

Seyahatnâme’de Kerç

Tatar kavmi Kiriş derler. İsimlenme sebebi (— ) (— ) (— ) yapıcısı Ceneviz Frengi'dir. (—) tarihinde Sultan Bayezid-i Velî fethidir, Gedik Ahmed Paşa eliyle. Hâlâ Kefe Eyaletinde Kefe subaşılığıdır. İskelesinde kalgay sultan emini oturur. Ve 300 akçe pâyesiyle kadılıktır. Ve nahiyeleri (—) köydür. Kalesi kıyısında bir körfez bucağında büyük bir liman kenarında dörtgen şekilli bir şeddadi taş yapı güzel kaledir. Çepçevre büyüklüğü tam bin adımdır.

Çevresinde iki kapısı var. Deniz kıyısında olan küçük demir kapısı doğu tarafa açılır ki bu kapıdan içeri arabalar girip çıkamaz, gayet küçük, sanatlı kapıdır. Bu kapı üzerinde tarihi budur:

Hâzâ hısnu'l-Kerç ummire li-Sultan Bayezîd. ibn Mehmed Han, halledellahu mülkehu [Bu Kerç kalesini Sultan Mehmed Han oğlu Sultan Bayezid Allah mülkünü daim etsin tamir ettirdi].

Bu tarihe bitişik sol tarafında dört köşe beyaz mermer üzerinde 4 ayaklı, kanatlı ve deve başlı bir resim vardır ki kâfirlerin yıldızlar ilminde derin bilgisi olanları bununla "Bir zaman bu vilâyete kuş gibi uçup seğirtir Tatar kavmi develeriyle gele" işaretini vermişlerdir. Gerçekten de acayip ve garip deve resmidir. Bu kapı iki kattır. Ve deniz kenarı olmak ile bu tarafta asla hendek yoktur.

İskele başıdır. Cümle Karadeniz ve Azak Denizi gemileri bu iskeleye yanaşırlar, büyük limandır ki lodos, yıldız ve batı rüzgârlarından emin bir limandır. Bin pare gemi alır, iyi demir tutar balığı çok limandır.

Sonra kara tarafında büyük kapı, batı tarafa bakar ki tarihi budur:

Kad benâ hâze'l-bînâ'e imâmunâ
Kutbu dîn Sultan Süleyman-ı sabâ
Kültü fi'l-itmâmi tarihen lehâ
Udhulûhâ bi-selâmin âminâ
Bu limanı efendimiz yaptırdı
O dinin kutbu Sabâ meliki Sultan Süleyman'dır
Sultanın zamanında şunu tarih düşürdüm
"Oraya güvenli emin bir şekilde giriniz." Sene (— )

Bu kapı da iki kat sağlam kapıdır, ama bu iki kat kapı arasının iç yüzündeki kapının üzerinde bir mermer arslan resmi var ki sanki resim ustası Behzad, Şahkulu ve Ağa Rıza resmidir. Mermer oyucu usta bu arslana bütün emeğini sarf edip bir arslan çizmiş ki görenler onu canlı sanırlar, böyle heybetli bir arslandır.

Bu kapıdan dışarı bir denizden bir denize kadar kesme hendektir. Ve iki kat sarp sağlam set kale duvarında dayanıklı burçları, şirin ve sanatlı beden dişleri var ki hepsi 50 adet kulesinde hendeğe ve denize dönük şahane topları var. Ama kâfir zamanı bu hendek içinde deniz dolaşırmış, zamanla dolmuş, ama yine açmak mümkündür. Zira bir denizden bir denize gayet yakındır. Hemen Kerç Kalesi sanki bir burun adada yapılmıştır. [142b]

Benâ bi-imareti hâze'l-camii es-Sultan Bayezîd ibn Mehemmed Han -halledellâhu mülkehu- f î sene selâse ve erba'în ve semâne mi'e [Bu camii Mehmed Han oğlu Sultan Bayezid Allah mülkünü dâim etsin 843? yılında inşa ettirdi]

Minaresi bir kere büyük bir depremden yıkılmıştı, vakıf tarafından yeniden yapıldı. Minarenin temelinden bir adam boyu yukarıda celî hat ile tarihi budur.

Ta'mîrü hâza camii'ş-şerif bi-kal'ati Kerç sahibü'l-hayrât ve'lhcısenât Hadîce Hâtûn bini Murad Hân sene seV ve elf mine'l-hicre [Kerç Kalesindeki bu cami-i şerifi Murad Han'ın kızı hayır ve hasenat sahibi Hadice Hatun 1007 [1598/9] senesinde tamir ettirdi].

Bu kale içinde 200 adet tek ve iki katlı, kârgir yapı, bağ ve bahçesiz sık haneler, toprak kiremit örtülü ev vardır.

Bir basık hamamı var, 10 adet dükkâncıkları var, 50 adet kârgir mahzenleri var ve ancak bir kefere kilisesi var, daha önce Ceneviz keferesi kilisesi imiş, resimlerinden bellidir.

Bayezid Han Camii tarafında iç kalesi vardır. Batı tarafa bakar bir küçük demir kapısı üzerine yazılan tarihi budur:

Bi-imârâti'l-hisari'l-Kerç f î zemânı Sultan Mehemmed Hân ibn Murad Hân halledellâhu hilâfeteh, sene 889 [Kere kalesinin imarı Murad Han oğlu Sultan Mehmed Han'ın Allah hilâfetini daim etsin zamanında 889? [1484] yılında yapılmıştır].

Bu iç kale içinde 20 kadar hane vardır. Bir mescit, ambar, cebehane, su sarnıcı, dizdar evi var ve 150 adet kale neferleri burada kalırlar. Şahane şahi topları hep limana bakar. Hendeği her savaşa hazırdır. Büyük kapıdan taşra mamur varoşta hendek kenarında Mustafa Çelebi Camii'nin tarihidir:

Benâ hâzâ'l-camie'ş-şerif sahibü'l-hayrât ve'l-hasenât Mustafâ Çelebi f î evâstıt şehr-i Cemâzifl-âhirf sene 995 [Bu cami-i şerifi hayır ve hasenat sahibi Mustafa Çelebi 995 yılı Cemâziyelâhir'in ortalarında yaptırdı].

Deniz kıyısında, âriflerin toplantı ve mesire yeri, kurşun örtülü, yüksek kubbeli aydınlık bir camidir. Avlusu altında 5 yerden kol kalınlığı âb-ı zülâlden nişan verir çeşmeleri var, bütün şehir halkı bu akarsulara muhtaçlardır.

Bu camie bitişik 100 adet dükkân var ve 300 adet toprak ile örtülü mamur evler vardır. Bir cami de kayalar dibinde var, ama ismi hatırımda yoktur. Bir mescit, bir hamam, bir han, bir sıbyan mektebi, bir derviş tekkesi, bir âlim medresesi var. Ama bu şehirde asla bağ ve bahçe yoktur, zira suyu ve havası çok soğuktur.

Bu şehirde kalkan balığı ve Tatar bozası meşhurdur.

Bu şehrin batı tarafında tepe tepe yığınlar vardır ki içlerinde birer kral gömülüdür, derler. Bazıları define vardır, derler, sayısız tepelerdir.