Kisoma (Kisamu)

Seyahatnâme’de Kisoma (Kisamu)

(---) tarihinde Deli Hüseyin Paşa fethidir. Ancak fetihten sonra boş bıraktılardı, ama şimdi veziriazam tüm Girit Adası'nı gezip dolaşırken 1080 tarihinde gözleri bu kaleye takılıp gördüler ki suyu, havası ve yapısı hoş. Buyurdular ki,

"Ey vay yazık, böyle bir kale viran ola ve böyle bir verimli güllük yeşillik toprak boş yata" deyip İslam askeri ile kale içine girip ezan-ı Muhammediler okuyup mamur olmasını ferman eyleyip bizzat kendileri el açıp,

"İlahi yardım ve lütfunla bu kaleyi ve bu lalezar ovayı imar eyle" diye hayır dua edip tüm gaziler amin dediler. Karaca Paşa'yı Kisoma beyi edip bin adet askeriyle sancak, davul ve alem verilip Hanya eyaleti olup imarına başlandı.

Beyine 247 bin akçe hass-ı hümayun ihsan olunup 150 akçe payesiyle müstakil kaza olup nahiyesi 84 pare köyler yazıldı ki her biri birer çeşit İrem Bağı gibi köylerdir.

Kale dizdarı ve 300 adet hisar eri konulup cebehane ve diğer mühimmat ve levazımatlarından başka 40 pare güzel uzun toplar konuldu. Kalesinin bazı yerlerinin bakım ve onarımına 70 pare köylerin reayaları kireç, taş ve kereste taşımaya memur oldular.

Kalesi, deniz kıyısında, kuzeyi sahilinde, alçak bir tepe [321b] üzerinde beşgen şekilli bir şeddadi taş bina güzel bir kaledir ki çepçevre büyüklüğü 2.700 adımdır. Ve (---) kattır. Ve (---) adet kapıları vardır.

Hisar içinde asla ev yok idi, ama 7 adet kargir yapı manastırları vardır. Biri Hünkar Camii ve biri Veziriazam Camii olmak için başlandı, Allah imar ede.

4 tarafı o kadar bakımlı ve şenlikli köylerdir ki sanki Erdel Macaristanının Saz Vilayeti'dir.

Bağ ve bahçeleri öyle çoktur ki o Kisoma Ovası limon, turunç, kebbat, zeytin, nar ve incir ve servi ağaçları, lalezar kırları nice bin çeşit meyve ağaçları ile süslü olup Cenab-ı Bari yeryüzünde ne kadar taş ve ağaçlar varsa bu ovalarda mevcut edip turunç ve limon çiçekleri kokusundan insanın beyni kokulanır. Ve nice bin akarsuları bölük bölük, ark ark akıp bütün cennet bahçelerini akarsuları sular. Bütün şebekeli bostanları Meram Bağı gibi büyük bir memlekettir.

Kısacası, ne sözü uzatalım. Buralar Girit Adası'nın cennet benzeri Şam'ıdır. Hatta bir rahip, Sadrazama 12 çanak bal hediye getirdi. Bir çanağı gayet beyaz idi. Hatta Tezkireci Efendi İshak Çelebi'nin sarığının ucunu çıkarıp bala batırdılar. Kabe'nin Rabbi'nin hakkı için o balın yanında şeker renk idi, yani bu mertebe beyaz saf bal olup bu balların güzel kokuları misk ve ham amber gibi idi ki yiyenlerin beyinleri kokulandı.

Bütün sevimli oğlan ve kızların ellerinde nice kere yüz bin adet deste deste güller, gülden iri karanfiller, fuller ve çeşit çeşit çiçekler vardı. Bunları oğlanlar İslam ordusuna dağıtıp ihsanlar alıp mutlu olup sevindiler.

Girit'in bu kazasında olan meyveler, çiçekler, yiyecek ve içeceklerin bolluğu ve hayat suyu nehirlerin çokluğu bir başka nahiyede yoktur.

Suyu ve havasının hoşluğu, sevimli ve güzel Rum kızlarının temizliği meğer Alman diyarında Beç'te, Prag'da, Donkarkız ve Amsterdam şehirlerinde ola. Sözün kısası, Girit'in kalacak yeri bu Kisoma Sancağı'dır.