Köprü (Vezirköprü)

Seyahatnâme’de Köprü (Vezirköprü)

Evvela bu Köprü şehri Deşan Dağı'nın eteğinde bir dereli ve tepeli yerde iki tarafından nehirler akar bir mahalde dörtgen şekilli taş yapı hoş bir kaledir. Bir nehrine Boğaköy suyu derler, şehrin dibinden akar. Ve bir nehri şehirden bir saat uzaklıkta Istavloz Nehri derler. Köprü şehri bu iki nehrin ortasındadır.

Bu nehirler taştığı zaman Köprü ovasını su basar. Bu nehirler Deşan Dağı'ndan gelip Istavloz Nehri'nden büyük ağaç köprüden geçildiği için Köprü şehri derler. Gayet san'atlı çam direklerden garip köprüdür.

Amalika zamanında bu şehre Şindir Kalesi derlerdi. Amalika dilinde şind diye köprüye derler. Köprüsü, Peygamber Efendimiz dünyaya geldiklerinde yıkılmıştı. Sonra ağaçtan yeniden yapmışlardır.

Daha sonra bu köprüden geçen iki nehir Köprü şehrinden aşağı akarak Çeltiklik adlı mahalde büyük nehir Bafra'ya katılır.

Bu kale ilk defa Amalika melikleri tarafından yapılmıştır. Bundan sonra Trabzon tekfuru elinden Danişmendoğullarından Melik Gazi feth etmiştir.

Ondan sonra (---) tarihinde Yıldırım Bayezid Han kuşatarak Koca Kalesi'ni feth etmiştir. Bu Şindir Kalesi, yani Köprü Kalesi aman ile feth olmuştur. Hala Amasya toprağı hükmünde yarısı zeamettir ve yarısı Tokat hakimi subaşılığıdır. Bütün cürm ü cinayeti ve salb u siyaseti (vergileri ve yetkileri) onun tasarrufundadır. Ve üç yüz akçe payesiyle şerif kazadır.

Bütün nahiyeleri yüz kırk pare bağlı, bahçeli, çeşitli kurşunlu camiler, han, hamam, imaret ve çarşı pazar ile bezenmiş hepsi kiremit örtülü üçer dörder bin haneli kasabalardır.

Bunlardan Boğazköy üç bin [348b] haneli kasabadır. Bağcıköy ve şehrin kılılesinde Doryanköy, Aktepeköy ve Akevrenköy, Hasan Ağa'nındır, Avdanköyü, Hamamcıoğlu'nundur.

Bu adı geçen yüz kırk pare köylerden kadıya senelik yedi bin kuruş hasıl olur yüksek kazadır. Ve bir hakimi de şeyhülislamı, nakibi, kethüdayeri, yeniçeri serdarı, şehir muhtesibi ve şehir naibi vardır. Ama iç il olmak ile kale dizdarı, neferatları ve cebehaneleri yoktur. Lakin Karayazıcı ve Said Arap adlı celaliler bu şehirden yetişmişlerdi. Eğre gazasında yenilip kaçtıklarından celali olmuşlardı. Bu şehri onlardan kurtarmak için Taşkale'ye bitişik bir kat toprak kale yapınca iki kale olmuştur. İki kale toplam dört kapıdır. Ama bütün çarşı pazar taşra varoştadır.

Bu Köprü şehrinin içinde ve dışında toplam altı bin adet kiremitli altlı üstlü evleri vardır. Aşağısı kargir yapı, yukarısı meşe tahta ile yapılmıştır. Tahtanın içini ve dışını keserle çentip üzerine beyaz kireç sıvadıklarından inci gibi parlar bir süslü şehirdir.

Kış memleketi olduğundan bütün evlerinin, beyaz minare gibi uzun ve külahlı ocaklarının duman bacaları var ki bir diyarda öyle san'atlı bahiriler ve bacalar yoktur. Şehre gayet süs ve güzellik vermiş hepsi kıp kırmızı kiremitler ile örtülü bir mamur şehir, süslü saraylardır.

Evvela Taşkale'de Hacı Yusuf Ağa Sarayı ki Köprülü Mehmed Paşa'nın (---) (---) sidir. Ve Köprülü Mehmed Paşa Sarayı, Mü'ezzinzade Sarayı, Küçük Mehmed Ağa Sarayı, Hasan Ağa Sarayı, Kıbleli Sarayı ve Durak Çavuş Sarayı, hepsi yetmiş saraydır. Ancak bildiklerim bu hamamlı saraylardır.

Hepsi 20 mahalle ve 40 mihraptır. Bunların on birinde hutbe okunur. Evvela Taş kalede Hacı Yusuf Ağa Camii; havuz ve şadırvanlı, bir minareli ve saf kurşun ile örtülü yeni camidir. Eski Cami de kurşunludur. Mahkeme Camii tahta minarelidir. Mahkeme çarşı içindedir.

................ (1 satır boş) .................

Bunlardan başkası mescitlerdir.

Yedi adet derviş tekkeleri vardır. Şeyh-i Ekber Tekkesi, Kadiri Tekkesi ve Halveti Tekkesi (---) (---) (---) meşhur tekkelerdir. Lakin Mevlevihane tekkesi yoktur. Ama yine bütün halkı dervişleri severler.

Tamamı on bir handır. Hacı Yusuf Ağa Hanı, Hacı İsa Hanı, Mehmed Çelebi Hanı ve İmaret Hanı, bunlar meşhurdur.

Hepsi hepsi iki aşevi imareti vardır. Toplam beş medrese odaları var. Zira alimleri, salihleri, şeyhleri ve ilim öğrenmek isteyenleri gayet çoktur. Hepsi kırk sekiz sıbyan mektebi var. Hacı Yusuf Ağa'nın mektebi kurşunlu büyük evkaftır.

Tamamı (---) hamamdır. Bunlardan Hacı Yusuf Ağa Hamamı'nın suyu, havası ve yapısı hoş hamamdır. Toprak kale kapısından taşra Çifte Hamam, Ahmed Paşa'nındır, bütün hamamlardan aydınlık yapıdır. Eski Cami yakınında Eski Hamam da tatlıdır. Girdiğim hamamlar bunlardır.

Toplam bin adet dükkanları vardır. Dört köşe bir kargir yapı dört kapılı sağlam bedesteni vardır. Hacı Yusuf Ağa bu şehrin kalkınmasına sebep olup yetmiş adet hayrat ve hasenat yapmıştır. Bu bedesten de onun hayratındandır. Kale kapıları gibi tahta üzere demir kaplı kapılı bedestendir.

Ama bu şehrin debbağhanesinden donanımlı ve süslü çarşı yoktur. Debbağ bekarları meşhurdur. Nehir kenarında olduğundan her gece kandiller ile dükkanlarını süsleyip çerağan edip elbeşti ve kirdiman çıkarırlar. Ve boyacıları da gayet çoktur.

Beğenilenlerinden; bağları ve bahçeleri cihanı tutup hala imar olmadadır. Armudu, üzümü, pamuk bezi, pamuk ipliği, mavi bezi ve beyaz carlı güzelleri gayet güzel ve müeddebelerdir.