Litre (Nitre) (Nitra)

Seyahatnâme’de Litre (Nitre) (Nitra)

İlk yapıcısı Hazret-i İsa zamanında tüm Alman diyarı kâfirlerinin irşeği, yani Rim Papa'dan bir mertebe aşağı müftüleri olan Nitrepol adlı bir namlı papaz yaptığından onun adıyla adlanmış yüksek bir kaledir ki burçları göklere doğru uzanmıştır. Hâlâ yine Alman diyarının baş patrikleri hangi la'in ise bu kale baş papazlarının hâssıdır, lâkin bu kalenin bozulmuş meşhur ismi Litre'dir. Macar dilinde Nitrepol cennet kuşu demektir.

Hatta bu kale dibinden akan Nitre Nehri'ne cennet suyu derler. Başı Maden dağlarından doğup Uyvar Kalesi hendeği içinden geçip Vak Nehri'ne karışıp ikisi bir yerden Komaran Kalesi önünde Tuna Nehri'ne karışır bir âbıhayat sudur, vesselam.

…

Litre Kalesi zemininin anlatılması
Uyvar'ın batı tarafıyla kuzeye eğimli biraz sağ tarafa düşer Uyvar'ın sahrası sonunda gökyüzüne doğru baş uzatmış yüksek bir kaya üzerinde şeddadi kesme taş sağlam ve savaş surudur ki imansız yurdu Alman Şeddi iken mümin yurdu oldu, ama küçüktür. Hatta hakir beden dişleri üzerinde adımladım, toplamı 2.000 adımdır ve bademî şekilde yapılmıştır ki birazca Üstürgon Kalesi'ne benzerliği vardır. Hisar içinde 600 adet şindire tahta örtülü tek katlı ve iki katlı cihan-nümâ pencere ve şahnişini! kârgir yapı sanatlı hanelerdir ki her birine nice milyon mal gitmiştir.

Hatta bu kaleden 6 saat Uyvar Kalesi, bu Litre Kalesi evlerinden açık seçik görünür. Tâ bu kadar yüksek evleri vardır. Bu kalenin batı rüzgârı tarafındaki dağlar tamamen bağlardır, ama kaleye havalelerdir.

Bu kalenin iki kapısı var, biri kıbleye doğru bakar aşağı varoşa iner büyük kapı ve biri küçük kapıdır batı tarafa açıktır. Bu kalede 2 adet büyük kiliseleri var idi. Biri saadetli padişah için Mehmed Han Camii oldu ve Macar kilisesi Valide Sultan adına ibadethane oldu.

Bu kalenin cebehanesi, tahıl mahzenleri ve 60 adet kolumburna topları var, ama balyemez topları yok idi, ancak silâhları gayet çok idi.
…

Litre Kalesi varoşunun özellikleri
Bu mamur varoş Litre Kalesi'nin eteğinde Litre Kalesi'nin kıblesi yönünde bir düz yeşillik yerde büyük bir varoştur ki çevresi dolma çit duvarlı ve rıhtım dolma palankalı sağlam ve dayanıklı şirin varoştur. Fırdolayı 6.000 adım sağlam hisardır. Her tarafta toplam 7 adet tabyalardır. İçinde olan evleri 3.000 adet kârgir yapı, sanatlı, süslü, bakımlı ve şenlikli hanelerdir ki baştan başa şindire tahta örtülü yokuş aşağı kurulmuş, birbirinden yüksek yapılıp tüm pencerelerinden ve bütün damlarından Uyvar'a kadar uzakları görür cihan-nümâ güzel evlerdir.

7 adet sanatlı ve eski yapı kale gibi manastırları vardır, ama hepsi Macar kiliseleridir. Bu kiliselere asla ve kat'a el konularak cami yapılmayıp tüm bu varoşta oturup reaya kaydolunan 10.000 adet [123b] Macar küf farlarına bu kiliseleri verdiler. Bütün kâfirler evli evlerinde oturdular. Ve İslâm ordusuna zahire verip haraç verir oldular.

Bu varoşun 3 adet büyük ana kapıları var ve çevresi sarp hendektir ki kapılar üzerinde insanların geçişi için ağaç köprüleri var.

Bu hendekten dışarı eğimli dağlarına kadar tamamı 30.000 adet bağdır. Onun için bu Litre Kalesi Orta Macar'ın İrem Bağı'dır. Suyu ve havası hoş olduğundan mahbûb ve mahbûbesi gayet çoktur. Gerçekten de bunlara bu güzelliği veren Cenâb-ı Hak'dır.

Beğenilenlerinden; adam kellesi kadar yemesi hoş ve sulu kırmızı elması, siyah eriği ve ıssı yemez armudu olur, ama şebekeli bostanlarında yetişen her çeşit sebzeleri çok boldur. İki okka gelir yuvarlak siyah turpu bir diyarda olmazdır. Hatta yeli o kadar çözer ki hatta bütün basur yelini bile giderir.

Litre Nehri varoşu yanından akıp Uyvar Kalesi'nden geçip Vak Nehri ile Komaran Kalesi önünde Tuna'ya karıştığı yazılıdır.