Mostar

Seyahatnâme’de Mostar

Latincede Mostar köprü şehri demektir. Latin tarihlerinde yazdığına göre bu şehir içinde kâfir zamanında bir kayadan bir kayaya Neretva Nehri üzerinde adam uyluğu kalınlıkta sağlam demir zincir üzerinde sağlam bir köprü olduğundan bu şehre Latin, Boşnak, Hırvat, Sırp, Bulgar, Uskok ve Lasman kavimleri Mostar derler.

Hâlâ o zincir köprünün mahallinde Süleyman Han ibretlik bir köprü yaptırmıştır ki dünyada ona denk büyük bir köprü yoktur, yerinde anlatılır. Ama bu mamur şehri bizzat Fatih Sultan Mehmed Han (—) tarihinde feth edip Bosna Eyaletinde ve Hersek Sancağı toprağında paşanın hâssı olup hâkimi voyvodadır ki 50 nefer adamıyla adalet edip yönetir.

Şer'î hakimi 300 akçe payesiyle şerif kazadır. Nahiyesi (—) adet mamur köylerdir. Şeyhülislâmı, nakibüleşrafı, eşrafı, ulemâ, imam hatip şeyhleri ve şairleri gayet çoktur.

Bir hâkimi de sipah kethüdayeri, yeniçeri serdarı, Budin kulu serdarı, muhtesibi, bâcdârı, şehir kethüdası, haraç emini, mimar ağası, kale dizdarı ve kale neferlerinden (—) adet hisar erleri vardır. (—) (—) (—)

Mostar şehri kalelerinin zemini ve şeklini bildirir

(—) tarihinde bu şehrin güvenliği için Sultan Süleyman Han bu kaleleri, Neretva Nehri'nin kayaları üzerine kârgir kesme taştan iki adet savaş kalesi yapmıştır ki her ikisi de çok sağlamdır, ancak küçük kaleciklerdir.

Mostar şehrinin ortasından akan Neretva Nehri kayalarının biri sağında ve biri solunda süslü iki kaledir ki bu iki kalenin arası meşhur Mostar Köprüsü'dür. Bu kalelerin iki başında ikişer kat sağlam ve dayanıklı demir kapılardır ki sanki her biri Acem ülkesinde Demirkapı Kalesi'nin demir kapılarıdır.

Karşı karşıya iki kale de bol bol cebehaneler, şahî darbzen toplar ve çeşit çeşit muşkatlar ile döşeli ve 3 adet dirsekli burçlar ile süslü olup tüm beden dişleriyle bakımlı ve süslü beyaz kuğu gibi parlak kalelerdir. Ancak diğer kaleler gibi tabyalı ve hendekli kaleler değildir. Ancak köprübaşını korutmak için yapılmış kalelerdir. Gerçi kale ikidir, ama dizdarı birdir, ancak her birinde seksener adet pür-silâh ve hazır neferatları kapı arasındaki sofalarda oturup bekçilik ederler, zira serhaddin sonundadır. Loboşka tarafından düşman olan Uskok kâfirleri Tabahane kasabasından gelip berideki şehre kalelerden geçip, şehri düşman yağmalamasın için hisar erleri daima hazır dururlar. Ve her gece kale kapılarını kapatıp beriden öteye ve öteden beriye bir kuş ancak uçar. Yoksa insan, insanoğlu kuş olsa geçemez.

Tabahane tarafındaki kalenin burcu üzerinde Neretva Nehri'ne bakar bir irfan yuvası kasrı var, ondan Neretva Nehri'nin kuzey taraftan gelip kıble yönüne doğru Ceyhun Nehri ve Seyhun Nehri gibi akıp gök gürültüsü gibi gürleyerek geçtiği görülen bir maarif erbabı kasrıdır. Her an bu Havarnak Köşkü'nde, Mostar şehrinin gönül ehli safâlı dostları bu dinlenme köşkünde oturup türlü türlü dini ilimler ve fıkıh meselelerini tartışırlar, böyle bir rahat, dinlenecek ve gönül açan bir köşktür.

Buna yakın bir lonca köşkü daha vardır. Bu gelen gidenler [164b] için bir konukevidir. Köprünün karşısında, şehir tarafında olan kale içinde Süleyman Han'ın bir mescidi var, ama avlusu yoktur.

Burada kale neferatları için bir küçük kahvehanesi var, genellikle kale dizdarı ve şehrin ayanı burada otururlar. Bu kahvenin duvarının yüzünü tüm kale neferatlarının silâhları süslemiştir. (—) (—) (—) (—).

…

Mahallelerinin isim ve sayıları: Tamamı 53 mahalledir. Evvelâ Koskı Paşa Mahallesi,

...............(1,5 satır boş)..................

Tamamı 3.040 adet kârgir yapı, baştan başa kayağan ve kiremit örtülü tek katlı ve iki katlı, yer yere bahçeli bakımlı ve süslü, birbirine bitişik dar güzel saraylardır. Bunlardan (—) (—) (—)

............... (1 satır boş)..................

6. Kitap 2. Cilt Sayfa 624