Nazilli

Seyahatnâme’de Nazilli

(—) tarihinde Celâli Karayazıcı ve Kalenderoğlu korkusundan vilâyet halkı bir yere toplanıp padişah emriyle bu şehrin dört tarafına kızıl kerpiçten bir büyük sur ve bir mamur kale yaptılar ki hâlen şenlikli yiğit yuvası kaledir. Ama bir kat duvardır, hendeği yoktur ve (—) kapısı vardır.

Aydın Sancağı toprağında 150 akçe kazadır. Ama bazen 300 akçe ile ve bazen arpalık şeklinde 500 akçe mevleviyet ile verilir bir şirin kazadır. Daima mevleviyet olmaya liyakati var mahsullü kazadır. Zira nahiyelerinde bakımlı ve şenlikli köyleri insan ile dolu şeriate itaatli adamları, zengin ve cömert reayası vardır.

Bu amber kokulu toprakta senede 44 çeşit mahsul yetişir. Hâlâ bu şehir her türlü vergiden muaf hâss-ı hümâyûndan ayrılma Ayşe Sultan hâssıdır. Voyvodası 200 cürd atlı ve 100 tüfenkli şahbaz yiğitlerle yönetip mal tahsil eder. Tüm salb u siyaset ve cürm ü cinayet voyvoda hükmündedir.

Şeyhülislâmı, nakibüleşrafı, ayanı eşrafı, kethüdayeri ve serdarı vardır. Ama dizdarı ve neferi yoktur. Pazar bâcdarı, muhtesibi ve şehir subaşısı vardır.

Kalesi, büyük bir ovanın tam ortasında beşgen şekilli kerpiç yapı, büyüklüğü tam 6 bin adım bir kaledir. İçinde 12 mahalle ve tamamen tek katlı kerpiç duvarlı 3.070 kiremitli ve toprak örtülü mamur babayane eski tarz evlerdir. Ancak 5-6 adet şahnişinli iki katlı haneler vardır. Gerisi tek katlı evlerdir.

Bu şehir bir düz sahraya kurulduğundan ilk temelini atan usta mühendis hendese ilmine düşkün olduğundan bu şehrin zeminini satranç nakşı tarh edip sonra temelini atmıştır. Toplam 70 yol açmış ve yolların iki taraflarına yaya kaldırımları yapmıştır. Ancak ortaları tamamen pâk topraktır ve bütün yolları geniş olup şehrin bir ucundan diğer tarafı görünür.

Bu şehir 12 mihraptır. Bunlardan çarşı içinde Eski Cami, kârgir minareli ve kiremit ile örtülü levha tavanlı az yüksekçe camidir, ancak avlusu yoktur. Kıble kapısına 5 basamak taş merdiven ile çıkılır. Cemaati çok bir mabettir.

Bu camie yakın Yeni Cami alt kat, kârgir kubbe ve kiremit ile örtülüdür. Bir büyük güzel minaresi ve bir geniş avlusu var. Bu kalede bu 3 camiden başka hutbe okunmaz, gerisi mescittir.

Suyu ve havasının güzelliğinden mahbûb ve mahbûbesi gayet fazla olup naz ve istiğnaları fazla olduğundan "Nazlı" diye isim koymuşlardır. Dünya tarihçilerinin "Çin nakşı ve tîn şehri" diye övdükleri bu tîn [incir] şehridir ki incir ile meşhur olmuştur. Havası çok sıcak olduğundan akarsuları sıcaktır. Ancak testilerinde biraz bekleyince abıhayat su olur, içen halkı sarhoş olup zinde olurlar.

Ve 2 hamamı var. Çarşısının tamamı 150 dükkândır. Bir kârgir kubbeli ve kiremit örtülü bedesten vardır. Bu bedesten ile Eski Cami arasındaki meydanda 10 yapma sütun üzere kiremit örtülü bir Tahıl Pazarı meydanı vardır. Her hafta âşıklar orada toplanıp kahve içerler, zira dört tarafı kahvehaneler ve çarşı pazardır. Eski Cami önünde bir âbıhayat çeşmesi vardır, gayet lezzetli ve buz parçasıdır.

Bu Nazlı [Nazilli] şehri gerçi küçüktür, ama geniş vilâyeti mamur, halkı mesrur, ekinlikleri geniş, hayır ve bereketleri çok eski şehirdir.