Nova (Herceg Novi)

Seyahatnâme’de Nova (Herceg Novi)

Latin tarihçilerine göre ismi (—) dir. İlk yapıcısı İspanya'dır.

Sonra Bundukanî Venedik'i elinden (—) tarihinde Fatih Sultan Mehmed Han feth etmiştir. Daha sonra yine kâfir donanması gelip Venedik kâfiri bu kaleyi istilâ edip tam üç gün çok ateşli savaş olmuştur. Dördüncü günde hisar içinde olan bir alay şeriat, tarikat, hakikat ve marifet bilmez ve hâkimlerine itaat etmez bir alay azgın kavimler kaleyi Bundukanî kâfirine aman ile verirler. Kâfirler kaleye girince hisar içinde sığınmış olan ümmet-i Muhammed'in amanlarına bakmayıp bütün insanları öldürüp Nova Kalesi'ni ele geçirirler. Daha sonra 946 tarihinde Sultan Süleyman Han hazretleri Allah rahmet eylesin duyunca hemen o an Rumeli Eyaleti'ne mutasarrıf olan Divane Husrev Paşa'yı tüm Rumeli Eyaleti askeriyle Nova Kalesi üzerine serdar edip 10 balyemez, 40 oda yeniçeri, 10 oda cebeci, 10 oda topçu ve toplam 50.000 asker ile Nova üzerine gidip denizden de donanma-yı hümâyûn ile Koca Hayreddin Paşa Nova Kalesi limanına demir atıp karadan ve denizden Nova Kalesi'ni fırdolayı çevirip Allah'ın yardımıyla 3. günde küffar aman ile kaleyi Divane Husrev Paşa'ya verir. Daha önce kâfirler bu kaleyi alınca ümmet-i Muhammed'in amanına bakmayıp kırdığı gibi bunlar da eden bulur deyip kâfirlere öyle bir satır vururlar ki hâlen Latin tarihlerinde,

"33 bin Hıristiyanımız bu Nova Kalesi'nde kırılmıştır" diye doğru olarak yazmışlardır.

Daha sonra hisar içine yeniden İslâm askeri koyup kaleyi sağlamca onarıp Koca Husrev Paşa damadına Nova Sancağı'nı verip giderler.

Hâlen Süleyman Han kanunu üzere Hersek Sancağı toprağında (—) (—) hükümettir. Ve 150 akçe şerif kazadır. Şeyhülislâmı, nakibüleşrafı, kethüdayeri ve yeniçeri serdarı yerine yeniçeri ağası 3 oda kapukuluyla hâkimdir. Kapukulunun cebecisi, topçusu, muhtesib ağası, haraç ağası, mimarbaşı, bâcdârı ve kaptan ağası firkateleriyle 300 yiğide malik olup Veriga boğazlarından tâ Pulya vilâyetlerinde Kastilye kalelerini vurup yağmalar kadri yüce kaptanlıktır.

İki dizdarı var, biri aşağı kale dizdarı ve biri yukarı kale ağası var, ayanı eşrafı ve 22 adet sancak, bayrak ve alem sahibi kale ağaları vardır.

İki kalede toplam (—) adet sağ ve sol, hisar azebi, yerli gönüllü, topçu ve cebecileri ve liman kulları tüm kapukullarıyla 1.900 adet silâhlı gazileri var, ama 900'ü özel yerli kale neferleridir.

Genellikle halkı Arnavut, Boşnak ve Hırvat yiğitlerdir. Hepsi Cezayirli esvabı gibi daracık esvap giyip çatal bıçak, pala kürde kılıç, başlarında kırmızı fes, bağır yelekleri ve renkli çukalardan geçirme peşli adında yelekler giyer, baldırı çıplak gezer bir alay gazilerdir. Ama gayet eşkıya, zorba, erazol, maryol levend yiğitleri var, ama en aşağısı kırk elli dirhem onar karış dalyan tüfeng atar büyüğü ve küçüğü gazilerdir.

Genellikle firkateler ile karşılarında olan âsî Arnavutluk'ta Kilimente ve Karadağ kâfirlerini, Pulya Adası'ın, İspanya'nın Klora kıyıları ve Sicilya yakalarım yaka yıka ganimet malları alıp yağmalayarak Nova Kalesi'ne gelirler.

Nova karşısında Rosa Limanı Kotur kâfiri hükmünde 3 mil yer olup her zaman küffarm gemileri Kotur Kalesi'ni korumak için bu Rosa Limanı'nda yatarlar. Bu Nova Kalesi gazileri bir şekilde, elbette bir yolla kâfirlerin gemilerine gece basıp av alıp ara sıra Kotur çevresini vurarak esirler alıp Nova Kalesi'ne esenlikle gelir, bir alay mücahit gazilerdin Ancak ileri gelen yaşlıları giyimlice olup başlarına Muhammedi sarık sararlar, vakar sahibi iş görmüş adamları vardır, ama bazı zaman kâfir kalyonlarıyla bu Nova Kalesi'ne gelip 3-4 yüz gülle vurup bir şey elde edemeden giderler. Nova Kalesi'ne bu gülleler asla tesir etmeyip yine kale sağlamca durur.

Bu Nova Boğazı lodos tarafına altı mil uzak Venedik Körfezi içinde kuzey yönü ile doğu tarafı arasına girmiş 100 mil bir boğaz daha vardır ki son noktası Venedik'in [154b] Kotur Kalesi'dir. Bu Nova'nın poyraz tarafına iki mil uzak Kombur Kalesi derler bir burunda bulunmuş bir tarafı tâ Nova Kalesi'ni döver ve bir tarafı tâ kâfirin Kotur Kalesi'ni döver bir lâzımlı kalemiz imiş. Ancak hilekâr ve sonunu düşünen kâfirler,

"Elbette bir gün Osmanoğlu bu bizim Kotur Kalesi'ni kuşatıp bu Türk'ün Kombur Kalesi, Kotur Kalemize zarar verip Kotur'a gidip gelen gemilerimize engel olur" düşüncesiyle şehit Sultan Osman zamanında zorba sipahilere altın yedirip bu Kombur Kalesi'nden padişah emri ile kullarını Nova Kalesi'ne sürüp Kombur Kalesi'ni Freng kâfirleri yıkarlar, ama çok gerekli sağlam kaledir.

Eğer bu kale imar olsa Kotur Kalesi'ne bir yardım gemisi gidip gelemez, ama yine padişah fermanı ile mamur olmak kolay bir iştir. Zira bazı kuleleri, bazı burçları bedenleri ve nice yerde yapı temelleri bellidir. Hatta bu kale harap olalıdan beri dört tarafında olan 100 adet mamur köyler tamamen kâfirin Kotur Kalesi'ne tabi olmuşlardır.

Bu Nova Kalesi'nden doğu tarafa denizden 18 mil kâfirin Perast Kalesi'dir ve Perast'tan içeri Kotur Kalesi 3 milde Delir Boğazı'nın bitimindedir. Kotur'un doğu tarafında Karadağlar ki âsî Arnavut kâfirleridir ve Karadağlar eteğinde Gırıblan Ovası'dır ki daha önce Osmanoğlu padişahının 70 yük akçe elde edilir tuzla emaneti idi, şimdi kâfir zabt eder.

…

Zengin, fakir, ileri gelenlerin haneleri: Bu şehrin içinde, dışında, varoşunda yukarı kalesinde ve aşağı hisarında tek katlı ve iki katlı kârgir yapı kiremitli ve kayağan örtülü hoş evleri, 306 adet bahçeli geniş hanelerdir. Bunlardan Ömer Ağa hanesi, Karaca suyu üzerinde mahkemesi, Ramoğlu Hacı Süleyman hanesi, Aşağı Kale'de Hacı Zekeriya Ağa hanesi, burada bir uzun hurma ağacı var ki göklere baş uzatmıştır. Bir hurma da taşra varoşta Topla Suyu kenarında Hacı Hurrem Ağa sarayında, bu da bir büyük hurmadır, ama meyve verdiği malumum değildir. Meşhur ve mamur bu sayılan saraylardır.

Osmanoğlu sultanları camileri: Tamamı 46 adet mihraptır, ama Cuma namazı kılınır bunlardır ki yazılır:

Evvelâ Aşağı Kale'de kiliseden çevrilmiş Sultan Bayezid-i Velî Camii, eski bir mabedgâh ve değişik bir tarz dua kabul olunan yerdir, bir minaresi vardır ve üzeri baştan başa kiremitlidir.

Yine Aşağı Hisar'da Aşağı Cami adıyla meşhur bir ermişler yurdu aydınlık ibadetgâhdır.

Bilip ibadet ettiğimiz büyük camiler bunlardır ki özellikleri yazıldı.

Mümin mescitlerini sayısı: Tamamı 44 adet mescitlerdir. Bunlardan Aşağı Mahallemde Hacı Abdullah Ağa'nın mescidi ve yine Aşağı Kale hendeğinin köprüsü aşırı Ramoğlu Hacı Süleyman Ağa Mescidi, Sultan IV. Murad Han ki, Bağdad fatihidir, bu mescit onların zamanında yapıldı. Bu anılan mescitler cami olmaya elverişli mescitlerdir. [155b]

Medreseleri: Hepsi iki adet tefsir ve hadis okutulan medresesi var, ama yüksek kubbeler ile yapılmış medreseler değildir, ancak Hünkâr Camii'nde vakıf tarafından müderris, muhaddis ve şeyhülkurrâsı var.

Ebced okuyan çocuk mektepleri: Tamamı 7 adet ciğer köşelerin eğitimi için mektepleri var, ancak vakıfları zayıftır.

Tarikat ehli tekkeleri: Hepsi (—) adet abdâllar hankâhıdır. ( - ) ( - ) ( - ) ( - )

Akarsu çeşmeleri: Hepsi 5 adet can bağışlayan billur gibi sulu çeşmelerdir. Evvelâ Aşağı Kale'de Üççeşmeler de Karaca adlı ak ve billur gibi duru bir Kevser suyundan haber verir tatlı su çeşmeleridir. Biri Hünkâr Camii önünde daima akar hayat pınarı çeşmedir. Biri Aşağı Cami önündedir. Bu ırmak yine Nova Dağlarından gelip imaretleri sulayıp denize karışır.

Ruhların rahatı hamamları: Bir hamamı var, Aşağı Cami önündeki çeşmeye bitişik hoş havalı ve hoş sulu bir hamamdır.

Tüccar hanları: Ancak Ramzade Hacı Süleyman Zaviyesi yakınında bir kara ve denizler tüccarı hanıdır.

Esnaf çarşısı: Hepsi 300 adet dükkânlardır, ama kârgir yapı bedesteni yoktur, ama yine her metaı çoktur.

Varoşunun anlatılması: Yukarı Kale ile Aşağı Kale arasında Sinorina Çayırı tarafında Topla Nehri suyu kenarında büyük ve mamur bir varoştur ki bu yere Voraniçse Bayırı derler. Oradan yukarı iç kaleye gider. Bu varoşta reaya ve bazı kimseler otururlar ki, toplam (—) adet evdir, Ramoğlu Mescidi buradadır, anılan han buradadır ve yukarıda yazılan hurma ağacının biri de buradadır. (—) (—) (—)

Sığınacak yeri, limanı: Bir büyük limandır, ama lodos rüzgârı pek dokunup demir kuvvetiyle yatılır yahut karşı tarafta Rosa Limanı'na gidilir. Ama diğer 7 adet zorlu rüzgârdan iyi demir atılacak, gemicilerin sığınacağı yerdir. Kale önünde liman içinde Abaza Paşa Kulesi'ne karşılık deniz içinde hamam kubbesi kadar kara taşlar vardır. Nice kere kâfir gemileri bu taşlara vurup helâk olmuştur. Hatta lodos dalgası kaleye pek dokunur, ama Allah'ın hikmeti bu taşlar denizin dalgalarını biraz olsun engeller. Nice yüz parça gemi alır büyük bir limandır. (—) (- ) (- ) (- )

Nova Kalesi şehrengizinin tamamlanması

Bu şehrin suyu ve havası hoş olduğundan güzel kızları meşhurdur, ama güzel oğlanları nadir olup tazeleri cengâver ve cesur yiğitler olur.

Bu şehrin imareti tali müneccimlerin sözlerine göre Merih olduğundan halkı kan dökücü olup acımasız ve öldürücü gazilerdir. Gece gündüz, denizden ve karadan çeteye ve poturaya gidip kâfire asla aman vermezler. Daima kılıçları bellerinde ve tüfengleri ellerinde olup Kotur kâfiriyle ceng ederler. Hepsi Boşnakça, Sırpça ve Latince konuşur, niceleri Arnavutçayı iyi bilirler. Zira bu Nova Körfezi'nin karşısı Arnavutluk'un Kilimente, Karadağ ve Podgoriçse kaleleri dağlarıdır. Bu kale içi sokakları daracıktır, ama pâk kaldırım döşelidir ve halkı tamamen garip dostu gazilerdir.