Selanik

Seyahatnâme’de Selanik

Evvela Akdeniz'in Rumeli kıyısında uzunluğu 100 mil bir körfezin batı tarafı nihayetinde bulunup o körfezin bir kumsal pak limanı kenarında, iç kalesi bir topraklı ve kayalı yüksek tepe üzerinde üçgen şekilli, şeddadi beyaz taş sağlam bir hisar, dayanıklı bir surdur. Halkı şanlı eski bir kaledir ki öyle bir mamur şehrin Akdeniz kıyısında benzeri yoktur.

Geniş bir kaledir ki deniz kıyısında uzunluğu 3 mildir. Kara tarafında eni 2 mil mesafedir. Kuzey tarafında Hortaç Sultan dağları iç hisara uzak havaledir ki asla top ermez. Bu kalenin iki tarafı karadır, güney tarafı Akdeniz'in bir körfezidir ki bu körfez doğudan batıya uzunlamasına olup hisar içinin bütün evleri birbiri üzere kat kat bu körfez deryasına nazır hanelerdir. Batı tarafı ta Vardar Yenicesi'ne kadar 10 saatlik yer ovaya bakan güzel hanelerdir.

Selanik Hisan'nın çepçevre büyüklüğü: Evvela Vardar Kulesi tophanesi ki deniz kıyısında kalenin bir köşesi burnunda bulunup o burundan Vardar tophanesi kapısına kadar tam 300 adımdır. O kapıdan dış hendek kenarınca Vardar Kapısı da 300 adımdır. Ve batı yönüne bakar sağlam kapıdır.

Oradan Yenikapı, ki Mevlevihane kapısıdır tam 400 adım olup batı tarafa açık muhkem kapıdır. Sonra kuzey tarafa yokuş yukarı kale duvarı taşrasından dere ve tepeler aşıp kahke batı tarafına da gidip Gaziler Kulesi'ne dek yalın kat sağlam duvardır.

Bu Gaziler Kulesi burnundan doğu tarafına ta Yedikule'ye kadar 2 kat sarp ve sağlam kale duvarıdır. Bu Yenikapı'dan Yedikule'ye kadar hendek yoktur. Toplam 3.700 germe adım duvardır, ama 1.100 adım yerin duvarı yalın kat muhkem duvardır. Geri kalan 1.850 adımı Yedikule'ye kadar 2 kat sağlam duvardır. Yedikule'den yokuş aşağı taşradan kule kapısına kadar 500 adımdır ve bu kapı doğu yönüne açıktır. Yine güneye yokuş aşağı gidip Kelemerye Kapısı'na kadar 2.300 adımdır. Bu kapı da doğu yönüne açıktır. Oradan aşağı yine güney tarafa yönelip düzce zeminde gidip deniz kıyısında sağlam sur Kelemerye Kulesi burnuna kadar bin adımdır.

Ve Yedikule'den yokuş aşağı bu Kelemerye Kulesi burnuna kadar da hendek yoktur ve yalın kat şeddadi sağlam yapı duvardır. Ama bu Kelemerye Kulesi'nden taşra deniz kenarınca adımlamak müşküldür, zira o tarafı derya döver. O yüzden Kelemerye Kapısı'ndan içeri girip Kelemerye Kulesi divanhanesi kapısına dek, oradan İskele Kapısı'na dek kale duvarının iç yüzünden 2 bin adımdır.

İskele kapısından dışarı çıkıp ta Vardar Kulesi'ne kadar batı yönüne meyilli gidip tam bin adımdır. Bu mahalde Selanik Kalesi'nin 3 köşesinin adımlaması tamam oldu. Bu Vardar Kalesi batıya bakan köşededir, ama bu köşeden Kelemerye Kalesi köşesi burnu kıbleye doğru nazırdır. Ve bu iki köşe arası deniz kıyısı liman tarafıdır. Ve Kelemerye Kulesi'nden yokuş yukarı kuzey yönüne Yedikule'dir ve kara tarafıdır. Ve oradan ta Vardar Kalesi köşesine kadar baş aşağı batı yönüne nazır semtler olup bu taraf da kara semtidir.

Kısacası bu Selanik Kalesi'nin iki tarafı karadır, bir tarafı denizdir. Bu hesap üzere Selanik Kalesi'nin çepçevre büyüklüğü 11.500 adımdır. Eğer deniz kenarı olmasa taşradan adımlansa bin adım daha fazla gelirdi. Ve deniz kenarı kalesi tamamen yalın kat duvardır, ama gayet sağlam, dayanıklı, kat kat sanatlı burçları vardır.

Bu Selanik Kalesi'nin duvarları yüzünde yapı ustası mimari marifet icra edip çevçevre kalenin safhasına 3 kat tuğladan nakışlı kuşak yapmıştır. Gerisi tıraşlı, parlak ve cilalı taş duvarının boyu tam 23 arşın yüksek ve 6 arşın geniş kargir duvardır. Eski zamanda gayetle sağlam ve metin yapı imiş, ama bu kadar bin yıldan beri yer yer taşları kırılmış, bozulmuş. Ve bazı hendekleri toz toprakla dolmuş. Bu süslü kale [224b] 9 adet kayalı dağ ve bayır üzerine yapılıp Selanik'in 3 tarafında toplam 8 adet kapı vardır.

Kale içi 6 kat bölme bölme hisardır. Ve 6 adet hisar dizdarı ağalığıdır. Evvela bir kat bölme hisarı büyük şehir kalesidir. Ve ikinci kat hisarı Vardar Kalesi'dir. Ve üçüncü katı Kelemerye ağalığıdır. Ve dördüncü bölmesi Yedikule Kalesi'dir. Ve beşinci bölmesi Kuşaklı Kule hisarıdır. Ve altıncı kat bölmesi Tophane Kalesi ağalığıdır. Bu yazılan 6 adet bölme hisarın birer kapılarından başka 2 kapı da Yedikule'nin aşağı şehre inecek 2 adet demir kapısı var ama yalın kat kapılardır. Lakin 30'ar arşın yüksek duvarları vardır.

Bu bölme hisarların içinde ve dışında asla hendek yoktur, zira taşlık zeminlerde yapılmıştır ki hendek kazmak mümkün değildir. Düşman kuşatsa taşlığından lağım kazmak da mümkün değildir. Gerçekten de sarp bir güzel şehirdir. Allah korusun.

Bu kalenin genellikle kule ve burçları balık sırtı gibi dirsek dirsek olup 50 adımda bir sağlam kule yapılmıştır. Bu hesap üzere hisar nice kuleleriyle çepçevre toplam 150 adet kuledir. Ve 4 bin adet beden dişidir. Bu hakir bu kaleyi yaya yavaş yürüyüşle tam 5 saatte üçgen şekil dolaşıp dikkatlice baktım. Ve bu kale içinde her gece 5 yerde nöbet mehterhanesi çalınıp gözcü, bekçi ve nöbetçileri "Allah yektir yek" deyip nöbet bekler, bütün ağaları kale duvarları üzere kol dolaşıp uykuya dalan nöbetçileri uyarırlar. Zira gayet serhat büyük iskeledir.

…

Çarşısı bedesteni: Tamamı 4.400 adet sanat ehli dükkanlarıdır. Bütün sanat ve zanaat sahipleri bu şehirde mevcuttur. Her birinin güzel işlerinden birazcık bahsetsek söz uzayıp seyahatimize mani olur. Ama bu şehrin kale gibi donanımlı, kurşun kubbeli ve demir kapılı bedesteni var ki bu işyerine giren kimselerin dimağları misk, ham amber ve diğer ıtırların kokularından kokulanır. Öyle bir bedesten ki nice Mısır hazinesine malik tüccarların altın ve guruş sayması gıcırtısından insana dehşet gelir. Kalabalık bir alışveriş yeridir ki anlatılmaz.

Tamamen satranç nakşı bu şehir 300 adet anayol ve caddedir. Her sokakta birer esnaf halkı çarşı pazar bulunur. Bunlardan Tahtakale Pazarı, kaleden taşra Mısır Çarşısı, kale içinde Halıcılar Pazarı, Kavaflar Pazarı, Terziler Çarşısı, Takkeciler ve Kavukçular Çarşısı ve

.................. (1 satır boş) ................... .

Bunlardan harabat erbabı meykede pazarı, yani meyhane ve bozahane çarşısı başka bir semtte bulunur. Bir acayip ve garip seyirlik ve bir sarhoş, mayhoş, sehergah yeridir bütün kefere, fecere, fasıklar harabat erenleri burada mevcuttur. Toplam 340 adet humhane meyhaneler vardır ki her birine yüzer, ikişer yüz atlı yolcular konup içip göçerler ve konuk olurlar, hem handır ve hem meyhanedir. İşyeri sahibi kefereler şarap satıp kar eder.

Garip temaşadır ki bir diyarda böyle kervansaray gibi [228a] meyhaneler yoktur. İçki satan kefereler çoluk çocuklarıyla içki içen konuklara hizmet ederler. Yine böyle iken bir adam sarhoş olup meyhanecilerin çoluk çocuklarına elle veya dille tacizde bulunmaz, dil uzatmaz. Gayet mazbut şehirdir. Bütün köy ve kasabalardan meta getirip meta götürenler ve diğer gelen geçen yolcular bu meyhanelere konup göçerler ve her biri nice kadeh şarap içip giderler.

Ve 20 adet bozahane ve 17 adet mamur, mükellef ve mükemmel kahvehaneler var ki her birinde saz, söz, çalıcılar, meddahlar ve taklitçiler mevcuttur. Zarif aşıklar, şairler, seyyahlar ve maarif erbabı bu kahvehanelerde toplanıp gece gündüz Hüseyin Baykara cemiyetleri olur.

Bu çarşı pazar içleri ve bütün mahalle sokakları eski zamanda bu şehir yapılırken satranç nakşı anayollar tarh olup her sokağı ikişer üçer bin adım doğru doğruya çırpı ile tarh olmuştur, bütün caddeleri pak döşeli taş kaldırımlardır. Ama Çufut mahallelerinin sokakları hem daracık uğursuz hanelerdir ve hem bütün sokakları pis ve kirlidir. Zira bu Çufut kavmi tamamen himayede olmakla çöplük subaşısı Yahudilerin sokaklarını temizlettiremez. Derblerinin [sokaklarının] kapılarından içeri değme adamlar geçemez, Allah saklasın sanki cehennem derecelerinden bir sakar derecesidir.

…

Hububat mahsulatının bolluğu: Bu gönül çeken şehrin batısı ve güneyi taraflarındaki vadilerde o kadar çeşitli hububat yetişir ki yeryüzünde meğer Şam'ın Havran ovalarında ola. 7 çeşit buğdayı, pirinci, fulü, mercimeği ve börülcesi olur.

Yeşillikleri, sebzeleri: Yeşillik sebze kısmından her zaman, yaz kış salatası, soğanı, pırasası, teresi, sarımsağı, lahanası, turpu, şalgamı ve havucu çok bol olur. Ve vadilerinde çeşit çeşit yulafı, tirfil, yonca ve çayırı olur.

Büyük nimet, yiyecekleri: Kış günlerinde bütün ayam kibar gezme namıyla bilinen birbirlerine her gece birer hanedanda büyük ziyafetler ederler ki bu da bir diyara mahsus değildir. Beğenilen nimetlerinden miskli kuzu kebapları, amberli kuzu kapamaları, mahiçeleri ve hoşafları olur ki ibrettir.

Tanrı ikramı meyveleri: Bağ, bahçe, bostan ve Rıdvan cenneti gibi İrem bağlarında nice yüz çeşit beğenilen sulu meyveleri olur, ama beyaz kirazı (---) (---) (---).

Hayatın özeti, can besleyen içecek çeşitleri: Nice çeşit keyif verici, haram içkilerinden içecekleri vardır, bir damlası haram olan şarabı gayet iyidir, derler, ama hakir görmedim ve Piyale Kethüda' dan sordum. Ancak vişne suyu, şer'i müsellesi ve Hortas balı şerbeti alimler arasında beğenilir.

İşleri, güçleri, sanatları, kazançları: Her sanat ehlinin güzel işleri var ama genellikle halkı zengin tüccarlardır. "(Alın teriyle) kazanan, Allah'ın sevgilisidir" diye çalışıp kazanıp genellikle deniz yoluyla Mısır'a giderler ve Frengistan' da da ticaret ederler. Bir fırkası hizmet ehli, bir kısmı talebe, bir bölüğü sanat ehli ve bir kısmı da duacılardır.

Sanayiinin beğenilenleri: Halkının bütün işleri güzeldir. Bütün Yahudileri türlü türlü ibretlik bukalemun nakışlı Selanik keçeleri işlerler ki büyüleyicidir. Ve Osmanlı'nın 40 bin yeniçerilerine Selanik'in mavi ve yeşil suprama çukası ve londura şeklinde çuka işlerler. Ve 40 kalem namında kenarları kırmızı ipekten mavi peştamallar işlenip Rum, Arap ve Kırım'a peştamal ve çeşitli halılar bu Selanik'ten gider.