Semendire

Seyahatnâme’de Semendire

Macar dilinde (—) (—) (—) demektir, ama Latince’de ismi (—)'dir. Sırp krallarından Sıvlani Yanoş Kral Eski Budin'de yatar. Bu kale onun yapısıdır. Daha sonra yine Sırp krallarından Delakoğlu Doçyagali Kral (—) tarihinde kızını nikâh ile Yıldırım Bayezid Han’ın talebiyle Bayezid Han'a verip akraba olup araları sulh oldu. Daha sonra (—) tarihinde yine küffâr ayaklanınca bizzat Fatih Sultan Mehmed bu kaleyi pazu kuvvetiyle fethetti. Allah’ın hikmeti ertesi sene yapılan bir savaş sonunda Sultan Mehmed’in beylerinden Gazi Balı Bey kâfire esir olup Fatih Balı Beyi kâfirden istediğinde kâfir Balı Bey’e karşılık Semendire Kalesi'ni istedi. Sultan Mehmed de hiç tereddüt etmeden Semendire Kalesi’ni yine kâfire verip Gazi Balı Bey'i esirlikten kurtardı. Hemen o sene 80.000 askerle kendini esir edip sonra serbest bırakan kralı Semendire Kalesi'nde kapatıp döve döve kâfirden zorla Semendire Kalesi'ni semender kuşu gibi Nemrud ateşi içinde koyup her taraftan yürüyüşler edip kâfiri kırarak kaleyi fethetti. Fatih’e fethi müjdesiyle Semendire Kalesi anahtarlarını gönderip ikinci fâtih, Gazi Balı Bey olmuştur.

Hâlâ Süleyman Han yazımı üzere Budin Eyaleti'nde başka sancakbeyi tahtıdır. Padişah tarafından beyinin hâssı (—) akçedir. Sancağında (—) zeamettir ve (—) adet timardır.

Alaybeyi, çeribaşı ve yüzbaşısı var. Bu taifenin cebelüleriyle ve beyinin askeriyle toplam 4.000 adet temiz. Silâhlı, tertipli tam teçhizatlı askeri olup memur oldukları sefer-i hümâyûna giderler, ama Allah bilir, nice kere bu taifeleri savaşlarda görmüşüzdür. Allah bilir ki 4.000 şehbazları 20.000 küffâra karşı girip saf girip saf ganimet çıkıp zerre kadar yüz çevirmeyip hepsi Seydî Ahmed Paşa'dan çelenkler sokmuşlardır ve Varat fethinde de yine nice yüzaklıkları etmişlerdir.

Rumeli diyarında cengâver, dilâver, hünerli, cesur erler Sirem, Semendire ve Köstendil sancaklarının gazileri meşhurdur ki Süleyman Han onlara dua etmişlerdir. Hâlâ hâkimlerine bağlı ve itaatkâr Allah yolunda cihat eden sâdık gazilerdir.

Bir şer'i hâkimleri şeyhülislâm, nakibüleşraf ve 300 akçe pâyesiyle şerif kazadır, nahiyesi (—) adet köydür. Kale dizdarı, 350 neferatı, sipah kethüdayeri, yeniçeri serdarı, şehir voyvodası, haraç ağası, muhtesib ağası, mimar ağası, şehir kethüdası, topçubaşı, cebecibaşı ve bâcdârı vardır.

Semendire Kalesi’nin zeminini şeklini bildirir

Tuna Nehri kıyısında Belgrad tarafında dört köşe, kesme taş bir savaş kalesidir ki bütün taşları Ferhad gibi üstad mimar külüngünden çıkıp cilâlı ve parlak yüksek duvardır. Gerçekten de Osmanlı elinde öyle bir sağlam ve dayanıklı eski hisar ve büyük sur yoktur. Öyle süslü kasaba ve mamur şehirdir ki yapısı çok güzel, halkı güzel huylu ve şan sahibi adamlardır. Eskinin usta mühendisleri ellerinden gelen her türlü hüneri gösterip öyle bir kale yapmışlar ki hâlâ kara ve deniz seyyahları arasında övülüp meliklerin hasreti sevimli bir kaledir.

Fırdolayı büyüklüğü tam 4.000 adımdır ve tamamı 36 büyük kulelerdir. Yapıcısı Sıvlani Yanoş Kral bir tabiat sahibi, yıldızlar ilminde yetkin bir üstad olduğundan bu kalenin kara tarafındaki 12 adet kulelerini yıldızlar ilmi üzere temelini uğurlu saatte atıp 12 kule yapılmıştır. Her kulenin kubbesi üzerinde olan alemlerin gölgeleri gün döndükçe baş kulenin gölgesi yanındaki kulenin dibine geldiğinde bir saat olur. Bu hesap üzere 12 kule külahının alemi gölgeleri 12 saatte 12 kule dibine gelip 12 saat tamam olur. Garip ve acayip sanattır. Ama bu sanatı Destpot Krala isnat ederler, zira bir zaman onun tahtı idi. Bu kale İstanbul'dan 17 sene önce feth olmuştur.

Her kulesi minare boyu dört köşe yüksek kulelerdir ve tamamı 12.000 [183a] adet beden dişidir. 3 tarafı Tuna Nehri'dir, bir tarafı karadır. O tarafı ise iki kat derin hendek olup Tuna Nehri ile dopdolu olduğundan bu kale hemen bir ada gibi kalmıştır.

İç kalesi, Tuna kenarı köşesindedir ki çok büyük ve yüksek kuleleri var. Her kulelerin içleri fetihten beri ağzına kadar hazine ve cebehanelerle doludur. Bu iç kalenin kapısı önündeki hendek de Tuna Nehri ile doludur.

Bu iç kalenin yere beraber Tuna'ya bakar, içine adam sığar şayka topları var ki her yedi başlı ejdere benzer ve bu iç hisara asla yabancı adam giremez.

Dizdar, kethüda ve imam hanesinden başka mamur yapı yoktur. Her gece ellişer adam gözcülük edip seherlenirler. Dış kalede de Tunaya bakar adam sığar şayka toplar vardır.

Semendire Kalesi camilerinin sayısını bildirir: Tamamı (—) adet camidir. Evvelâ hisar içinde Fatih Sultan Mehmed Camii eski tarzdır, ama kurşunlu mudur, malumum değildir. Şîr Murad bin Abdullah Camii, diye kapısı üzerinde tarihi böyle yazılmıştır. Hacı Veli Camii (—) (—) (—) (—) (—) (—) Bunlardan başka mescitlerdir.

Ve 2 adet tefsir okutulan medreseleri vardır. Sultaniye Medresesi, Şîr Muradiye Medresesi, diğer mescitlerde talebe odaları çoktur.

Ve 17 adet sıbyan mektepleri vardır. (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—)

Ve 3 adet gezginci abdâlân tekkesi vardır. Evvelâ şehrin bir saat batısında Gazi Balı Bey Tekkesi (—) (—) (—) (—) (—) (—)

Bir adet hamamı vardır ki Kızlar Ağası Hamamı derler, kale içinde gayet geniş hamamdır. Her hanede soba hamamları bulunmaktadır

İki adet tüccar hanları vardır. (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—)

Kale içinde toplam 1.000 adet kiremit ve şindire tahta örtülü bağsız bahçesiz tek ve iki katlı evleri vardır, ama kârgiri azdır, zira zemini Tuna kenarında olduğundan bataktır ve tüm sokakları baştanbaşa ağaç direk döşelidir.

Bu kale duvarları yüksek olduğundan havası yaz günlerinde çok sıcaktır aka kış günlerinden gayet serin ve ılıman havası olur.

Bu kaleden dış varoşa 4 kat kale kapısından dışarı çıkılır. Her kapı arasında gözcüler, bekçiler ve kapıcılar hazır olup her kapısı aralarındaki duvarların yüzü nice bin çeşit sanatlı silâhlar ile süslenmiştir. Batı tarafına bakan büyük kapı üzerinde geçmişin pehlivanları büyük seyirlik alâmetler asmışlar. Bunlardan biri bir tunç havanı ok ile vurup bir taraftan delip bir taraftan çıkmış acayip şast darbdır. Bir alâmet de 3 tane 4 köşe mermerleri bir yerden bir ok darbesi ile ve kurşun ile delip onu da asmışlar. İç kale kapısı üzerine 4 adet pehlivan gürzlerini asmışlar, acep pehlivanlıktır.

Taşra varoşu bildirir: Bu kalenin güney tarafında büyük varoşu var, Kale hendeğinden alarka çarşıya giderken bu arada Tuna Nehri ile dopdolu bir hendek daha vardır, Tuna akıp 6 adet yerden ağaç köprüler ile çarşı varoşuna geçilir.

Bu şehrin içerisinde ve dışında toplam 24 mihrap vardır. Dördünde Cuma kılınır. Bunlar Hünkâr Camii, Hacı Veli Camii ve Şîr Murad Camii (—) Bunlardan başka mescitlerdir.

Taşra varoşta 3.000 adet kiremitli ve şindire tahta örtülü mükellef güzel haneler ve 300 adet dükkânlar vardır, bedesteni yoktur, ama her değerli eşya bol bol bulunur.

Suyu ve havası hoş olduğundan mahbub ve mahbubeleri çoktur.

Semendire üzümü ve beyaz kirazı çok beğenilir. Bağ ve bahçesine sınır ve son yoktur (—) (—) (—)

Beldenin iklimini bildirir: Velandiyo’ya göre 28. örfî iklimden olup arz-ı beledi (—) ve uzun gündüzü (—) (—) (—)

Semendire imaretinin talii. (—) (—) (—) (—) (—) (—)

................(3 satır boş)..................... [183b]

Semendire Kalesi ziyaretlerini bildirir

Evvelâ şehrin batı tarafında bir yassı tepe havalesi var. Orada Şehitlik ziyaretgâhı ve yine şehirden batı tarafa yarım saat uzaklıkta Belgrad tarafına Tuna Nehri kenarında bir yüksek bayır üzerinde Gazi Balı Bey ziyareti, Allah rahmet eylesin. 933 [1527] tarihinde şehit olup bu tekkede yatmaktadır ve hâlâ gönül erbabının ziyaretgâhı bir şanlı derviş tekkesidir. (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—)