Sultan Hortaç Camii (Yorgo Rotundası)

Seyahatnâme’de Sultan Hortaç Camii (Yorgo Rotundası)

Bu nurlu camiin, yuvarlak bir duvar üzerinde 8 adet Kisra kemeri üzere konulmuş mavi kubbesinin kasesi İstanbul'da olan Büyük Ayasofya kubbesinden 5 ayak küçüktür, diye hisar mimarları söylediler. Öyle yüksek bir kubbedir ki insan ibret gözüyle bakınca dili tutulup hayran oyup gözbebekleri kamaşıp parmaklarını ağzına götürür. Zira bu yüksek kubbenin 8 adet kemerleri ve mavi kubbe çanağı küçük, nakışlı değerli taşlar ile ibretlik bukalemun nakışlı olup eskinin ustaları var güçlerini sarf edip bu kubbeye öyle tasarruflar etmiş ki bu atlas-ı felekte öyle bir işçiliği Şeddad'ın İrem Bağı'nda eskinin bir mimarı etmemiştir.

Bu camiin içinde ve dışında olan çeşitli füsus-kad mukavvim çeşitli mahkuklar ve ibretlik mermer işlemeleri Alman kralı tahtı olan Beç Kalesi içinde İstifani Kilisesi'nde bile görmedim. Büyük camiin mihrap ve minberinde olan küçük küçük işlemeler bir camide yoktur.

Kısacası övgüsünde dil kısa ve kalemler kırıktır. Ancak kubbesi kurşun örtülü değildir. Kafir zamanında eski yapı bir tür 4 köşe kiremit örtülüdür ki bu da bir seyirlik sanatlı kiremittir. Hatta İstanbul Ayasofyası kubbesi, Hazret-i Risalet-penah saadetle Rebiülevvel'in 12. isneyn [pazartesi] gecesi Emine Hatun rahminden dünyaya ayak bastığında o kubbe yıkılınca bu Selanik Ayasofya kubbesi ve bu Hortaç Sultan Camii kubbesi de yıkılmıştı. Tamir ettiklerinin belirtileri kubbenin kıble tarafında imar olan yerleri bellidir. Bütün Rum tarihlerinde Büyük Kostantinipol'un anası Hellana kan bu Hortaç Sultan Camii'ni yapıp sonra Kudüs-i Şerif'te keferelerin bila-teşbih kabesi olan Kumame Kilisesi'ni yapmıştır, diye yazmışlardır. Yani ta bu mertebe eski mabettir. Kapısı üzere yazılan tarihi budur:

Bunun fethine sa 'y-i himmet etti Şeyh Hortaçz,
Tarik-i Hak'da avn-i Hadi ile mühtedi oldu,
Kılındı çün namaz içinde aşık tarihin dedi,
Bu deyr-i köhne la-şek ehl-i İslam ma 'bedi oldu.

998 [1590] tarihinde kilise iken Şeyh Hortaç hazretleri bir gün padişah fermanıyla bütün sofileriyle Allah Allah diye tevhid ve zikir ile yürüyüş edip bu kiliseyi rahipler elinden fethedip cami eder. Hala minaresinin 3 alemi var ve alem yerine altın ile yerde gömülü bulunan kazanı kubbe üzere koymuşlardır. Acele olarak ahşam ezanı okunacak 6 ayak bir yekpare beyaz mermer kürsüdür ki avluda durur. Bu da ibretlik, görülmeye değer ezan okunacak bir kürsüdür.