Termik (Temrük)

Seyahatnâme’de Termik (Temrük)

921 [1515] tarihinde I. Selim Han yapısıdır. Tamamlanması Süleyman Han'a kısmet oldu. Kefe Eyaleti'nde voyvodalıktır ve 150 akçe kadılıktır. Dizdarı ve 200 adet hisar eri vardır, ama yeniçeri serdarı ve sipah kethüdayeri yoktur. Poyraz tarafında bir kapısı üzerinde olan tarihi budur:

Emr eder Sultan Süleyman-ı cihan,
Yapmağa Temrik'de bir dâru'l-emân,
Pes tokuz yüz yigirmi beş tarihi (tamâm),
Kale yaplanup tamâm oldu tamâm. Sene 925.

Oradan doğu tarafındaki küçücük kapıcık üzerinde celî hat ile mermerde tarihi budur:

Amelü's-Sultan Murad ibn Selim Han-ı Sânî,

Amel-i Hacı Ali Ağa dizdar-ı zamane. Sene 983.

Bu kapı sonradan açılmış bir küçük kapıdır ki araba girip çıkamaz. Öbür kapı batı tarafa açılır büyük kapıdır ve iki kat sağlam ve sarp demir kapılardır. Bu iki kat kapıların arasında Selim Şah yapısı olduğu tarihi var, ama iki kapı arası karanlık yer olmak ile okunamadığından tarihi yazılmadı. Ama kapı üzere olan I. Selim Han-ı Evvel Camii, minaresiz kiremit örtülü camidir.

Kalesi bir kumsal zeminde dörtgen şekilli kârgir ve yalın kat duvarlı sarp kaledir ki büyüklüğü 400 adımcıktır. Her köşesinde birer kulesi var. Her burçları üstlerinde tahta örtülü kubbesi var, ama etrafında hendeği yoktur, zira alçak ve kumsaldır. Bir karış kazsan su çıkar. Hendek olmak mümkün değildir. İçinde toplam 100 adet toprak ile örtülü mamur evleri vardır. Kıblesi tarafı Kuban Nehri'dir. Ve doğu tarafı Kuban Nehrinden azmış büyük bir sığlık göldür, ama lezzetlidir.

Daha önce İstanbul gemileri bu Temrik Kalesi dibine yanaşırlar imiş. Büyük iskele ve gümrük emini otururmuş. Nice yüz gemi tuzlu balık ve nice bin fıçı balık havyarı hâsıl olup gemilerle diyar diyar gidermiş. Boğaz kapandığından gemiler gidip gelemediğinden 50 yük akçe gelir gümrük atıldır. Eğer bir padişah donanması gelip biraz çalışma ile bu Yeleşke Boğazı açılsa her sene bir Mısır hâzinesi gelirdi.

Bu kale kapısı önü büyük bir meydandır ki dört tarafında 60 adet ufak tefek dükkânlar vardır. Bir hanı var ve bir basık hamamı var ki aziz şeyh kendisi girmek için yapmış. Ancak bir iki kişi sığar hamamcıktır.

Bu varoş içinde toplam 5 mihraptır. Emir Bey Camii, Mahmud Bey Camii ve Yeni Cami. Geri kalanlar mescittir. Emir Efendi hanesinde bir hamam daha vardır. Ve yeni hamam da küçüktür, kadınlar girer.

Bu varoşun tüm evleri de baştanbaşa toprak örtülüdür. Genellikle kamıştan ve çalaş malaştan yapılma ufak tefek evlerdir ki tamamı 700 adettir. Bütün duvarları sazlardan örülüdür. Gerçi evleri sazdır, ama havası yazdır ve genellikle halkı beyazdır, ama güzelleri azdır. Dört tarafı kumsaldır. Halkı tamamen Müslüman Çerkezdir. Ve işleri güçleri balık avlamaktır ve tokmak kayışından Çerkez kamçıları yapmaktır. Gerçi mahbûbları azdır, ama uzdur. Hatta Temrik güzeli diye Kazan Vilâyeti'nde, Alatır Vilâyeti'nde, Ejderhan Vilâyeti'nde ve Saray şehrinde meşhurdur.

...

Harap Berber-zemin kalesi, Salsal-ı Sol'ât taht merkezi

Azak Denizi kenarında bir kumsal zeminde sarp kale imiş. Burada Salsal ile nice bin büyük serdarlar cenk eylemişlerdir. Hâlâ şehitlerin kırkar ellişer ayak boyunda kabirleri vardır. Ama kalesini Timur Leng harap etmiştir. Hâlâ yapı kalıntıları açıkça bellidir. Ama gerçekten de Berber-zemin kalesi imiş. Diller ile anlatılıp kalemlerle yazılmaz.