Ulu Cami-i Kebir (Ulu Cami)

Seyahatnâme’de Ulu Cami-i Kebir (Ulu Cami)

Bunlardan birincisi Ulu Cami-i Kebirdir. (---) tarihinde Yıldırım Bayezid Han yaptırmıştır. Sanki bir Kahkaha Kalesidir. Bursa şehrinin havalı yüksek yerinde yapılmış büyük bir camidir. Cami içinde (---) adet dört köşe paye sütunlar vardır ki her payenin aşağısında insan boyu kadar kısmı süslü, altın yaldızlı ve nakışlıdır.

Üst tarafında her payenin dört tarafında Ya Hannan, Ya Mennan, Ya Deyyan, Ya Sübnan, esmaü'l-hüsnaları (Allah'ın güzel isimleri) ve çeşit çeşit yazılar yazılmıştır.

Bu yazıların elifleri ve diğer harfleri üçer arşın yüksekliğindedir ki Musta'sımi yazısı tarzındadır.

Bu sütunlar üzerinde toplam 19 kisra kemerli kubbeler vardır. Bütün yapıları gerçek kurşun ile örtülüdür. Her kubbenin alemleri, parlak güneş gibi ışık verir.

Yirminci kubbe yeri camiin ortasına yapılmış, yapı ustası kasten açık bırakmış, balık şebekesi gibi kubbe yerine sarı pirinç telden ağ örülmüştür ki kuşlar giremeyip oradan güneşin ışığı camiin içine girip aydınlatır. Bu açık kubbe altında Hanefi mezhebi üzere ona on yuvarlak bir havuz var, içinde türlü türlü balıklar yüzerler. Bütün kalabalık cemaat o havuzdan abdest tazeleyip Tanrılarına ibadet ederler.

Acaip bir mihrabı vardır ki diller anlatımında ve tanımlamasında aciz kalır. Bir ceviz ağacı levhasından siyah minberi üzerine marangoz ustası, elinden geleni yapıp ustalığını göstererek bir Mani nakşı ve Erjeng bukalemun nakşı minber yapmıştır ki bunda plan Bursa Fahri oyması [224a] gibi şükufe, turunca, islimi, çar-gül, mutabbak gül, katmer gülleri, çeşit çeşit mutahhil ve kitabeleri var ki cihan ressamları toplansa böyle ustalık etmeye kadir değillerdir. Sanki kuyumcu kalemkari nakşı güzel bir minberdir ki görmeye muhtaç yüksek bir kürsüdür. Benzeri meğer Karadeniz sahilinde Sinop Camii'ndeki nakışlı minber ola.

Bir nakışlı ibret verici mü'ezzinler mahfili var ki sanki cennet mahfilidir. Dört tarafı pencereler ile billur camı, necef ve moranlar ile süslenmiş aydınlık bir camidir. Vakıfları sağlam olduğundan bunda olan halıçalar bir camide yoktur.

Her gece yedi bin kandil ile aydınlatılır aydınlık bir camidir. Gece ve gündüz bol cemaati olur. Zira yetmiş yerde, her dersi verebilecek ders hocaları vardır ki iki bin talebe ders görürler.

Bu camiin bir yan kapıdan bir yan kapısına kadar uzunluğu 350 ayaktır ve kıble kapısından mihraba kadar da 180 ayaktır.

Üç kapısı var, sol tarafında Hünkar mahfili kapısı, sultan mahfili tek katlıdır. Kıble kapısı ve sağ tarafta Mahkeme kapısı. Kıble kapısı tarafında taşra sofası vardır, ama başka camiler gibi büyük haremi yoktur, bir küçük haremdir. Ortasında Şeyhülislam Aziz Efendi bir abdesthane havuzu ve muslukları yapmıştır.

Bu camiin sağında ve sol tarafında tuğladan yapılmış iki kalın yüksek minareleri var ki göklere baş kaldırmıştır. Mahkeme tarafındaki minarenin kadehinde üstad mimar bir şadırvan kadehi yapıp tatlı suyunu ta Keşiş Dağı'ndan uçurmuş, gerçekten büyük bir ustalık göstermiştir. Ama şimdiki halde zamanın geçmesi ile su yolları bozulup fıskiye çalışmaz olmuştur. Ama ne zaman yağmurlar bu şehrin üzerine yağmaya başlasa bu minarenin şerefesinde biriken yağmur suları bu anılan şadırvan kadehine toplanıp bütün kuşlar o rahmet suyundan içip susuzluklarını giderirler.

Sözün kısası bu şehir içinde böyle ruhaniyetli cami yoktur. Bursa şehrinin sanki Ayasofyası'dır.

Ve şehrin seçkin yerinde olduğundan bol cemaate sahiptir ki mamur arazi üzerinde bu camiin benzeri yoktur. İnsanoğlu bu camii tam olarak anlatmak ve tarif etmekte aciz kalır.

Bu cami, bütün camilerden büyük olduğundan ilk olarak bu ibadethane anlatıldı.