Uşak

Seyahatnâme’de Uşak

(—) tarihinde Germiyanoğlu İshak Şah'ın yapısıdır. Sonra Yıldırım Han fethidir. Kütahya Sancağı toprağında Gevher Han Sultan hâssıdır. Ve 300 akçe pâyesi ile şerif kazadır. Nahiyesi 80 parça köydür. Senelik 10 kese hâsıl olur. Hâs hâkimine 10 kese daha olur. Kütahya paşası bu şehre müdahale edemez. Her türlü vergilerden muaf sultan hâssıdır.

Kalesini 1007 tarihinde vilâyet halkı toplanıp celâli korkusundan tamir edip tuğla ve taş ile inşa etmişlerdir. Bir bayırlı ve bahçeli çukur öz içinde kurulmuş mamur şehirdir, ama kalesi diğer kaleler gibi sağlam ve muhkem değildir. Kuşatma sırasında kale döven toplara dayanmaz, boyu 5 arşın tuğla yapıdır.

Ve dört tarafında hendeği yoktur. Ancak Banaz tarafında, Buğday Pazarı kapısı tarafında hendeği vardır ve bir göz köprü ile geçilir, zira namazgâh ve mezarlık bu taraftadır.

Bu taş köprünün sağ tarafında kaleye girerken çam ağaçlarından abıhayat su olukları, hendek aşırı şehre dâhil olup çeşmelere ve camilere taksim olur duru sudur. Bu Banaz Kapısı insanların çok olduğu kuzeye açılır levha kanatlı kapıdır.

Kalenin çepçevre büyüklüğü 2 bin adımdır. Ve tamamı 5 kapıdır. Banaz Kapısı, kıbleye açılır Honaz Kapısı, güneye bakan Komar Kapısı, batıya açılan Kula Kapısı, yıldıza nazır Gediz Kapısı.

Bu kale dört köşedir. Dizdarı, neferleri ve cebehanesi yoktur, zira iç el olmakla cebehane ve nefere muhtaç değildir.

Kadısı, şeyhülislâmı, nakibi, kethüdayeri ve yeniçeri serdarı vardır ve ayanı gayet çoktur. Halkı genellikle ulemâ ve zengin bezirgânlardır. Bunlardan hanemizin sahibi Çığan Haşan Çavuşzâde Hüseyin Ağa acayip hanedan sahibidir.

Bu şehrin dört tarafı bayırın içinde bir çukur yerde 8 mahalle ve 3.600 toprak örtülü güzel hanelerdir.

Ve 14 mihraptır. Bunlardan çarşı içinde kalabalık cemaatli Ulu Cami, kârgir kubbe ve kârgir minarelidir, ama kubbesi tahtalar ile örtülüdür.

Hacı Mustafa Camii, kıble kapısı üzerinde tarihi budur:

"Benâ hâzihi'l-cumate'ş-şerif ve mevâzı'a'l-latîf el-Hâc Mustafa bin Hacı Haşan afallâhu anhu li's-seyyiâtih." Sene 980

4 adet camiinin bu ikisi kalabalık cemaate maliktir. Geri kalan 14 mihrap, mescittir.

Ve 2 hamamı var, biri Eski Hamam ve biri Yeni Hamam.

Toplam 370 dükkân ve 7 han vardır. Bunlardan çarşı içinde Sultan Alâeddin'in Taş Han'ı bir acayip tarzdır. Ve yine ona yakın Lonca Hanı. Ve 7 kahvehanesi var, ama bedesten yoktur. Çarşının ortasında üst katlı bir camii var. Bu şehir içinde ancak kiremit örtülü bir hane vardır. Ermeni ve Rum vardır, ama Yahudi'nin izi bile yoktur.

Bu şehrin bağ ve bahçesi çoktur. Suyu ve havasının letafetinden mahbûb ve mahbûbesine sınır olmadığından âşıkları çoktur. Onun için uşşak [âşıklar] şehri derler. Mahbûbları âşık perestlerdir. Gerçekten bu şehre bir yabancı kimse gelip bir iki gün misafir olsa elbette âşık olur. Hatta hakir duhter-i reze [asma kızı, şarap] müptela olup onunla gam def ederdik.

Bütün halkı çuka feraceler ve serhatlı kontuşlar giyerler. Mevlânâ bağlıları genellikle külâh üzere sarık sararlar. Ve kadınları yassı başlı arakıyesiz ve siyah muhayyer ferace giyip edeplice gezinirler.

Bu şehirde yük çözülüp yük bağlanır iskele, işlek büyük şehirdir. Anadolu Eyaleti'nin deve ve araba işler sanki iskelesidir. Gerçi küçücük şehirdir, ama gayet mamur şehirdir. Etrafı gayet şenlikli olduğundan insan kalabalığından çarşılarında omuz omuzu sökmez bir büyük şehirdir. Ve sanayiinin meşhurundan Uşşak halısı ancak Acem İsfahan'ında ve Mısır şehrinde işlenir, ama halıları yedi iklime yayılır. Yüz (—) (—) guruşluk divanhane ve cami halıları işlerler ki ibret vecirici, bukalemun nakışlı halılar olur.

Ve çarşı içindeki can bahşeden çeşmenin tarihidir:

Hayır sahibi el-Hâcı Halîl

yazılıdır. Bu tarih de onundur:

Bud (— ) (— ) âsâ selsebîl. Sene 991.

Hacı Mustafa Camii önünde yol aşırı olan çeşme tarihidir:

Berrû aynen tüsemmâ selsebîl. Sene 1043

Yakub Şah Çeşmesi'nin tarihidir:

Fîhimâ aynâni tecriyân. Sene 941

Bu şehrin bağı bahçesi gayet çoktur. Ve ara ara mesiregâh yerleri vardır. Bunlardan şehrin yıldız tarafında Kozlaraltı derler bir akarsuyun kenarında bir hoş havalı gezinti yeridir. Hanemiz sahibi orada hakire ziyafet edip zevk ü safalar ettik.