Üsküp

Seyahatnâme’de Üsküp

Nice türlü isimlendirilmesi vardır, ama fetih sırasında 7 küp altın bulunup Gazi Evrenos Bey "Üst küpten alın" demek üç kale feth olup, üst küpten meşhur galat Üsküp derler, ama Latince ismi (—) (—) dir. Bazı Rum tarihçileri Mazenderân-ı Rum Kalesi derler. Hazret-i İsa zamanında Sırp Destpot kralları yapısıdır.

Daha sonra Emevîler zamanında Cebel-i Elheme, Dukat Dağlarına gelip yerleşerek soyu çoğalıp Arnavut taifesi olup Pirizren, Dukagin, Anik ve Kalkandelen'den gelip bu kaleyi Arnavut ve Bulgar kavmi ellerinden alıp mutasarrıf oldular. Tâ (—) tarihinde Selânik ve Sofya taraflarına Arap'dan dönme Arnavutlar her tarafa baskınlar edip yeni feth olmuş Osmanlı diyarlarına zarar vermeye başladıklarında, bu tarihte Yıldırım Bayezid Han fethidir, Gazi Evrenos Bey eliyle. Sonra Yıldırım Bayezid Han bu iç açıcı yerin suyu ve havasından hoşlanıp gâh ikinci taht merkezi Edirne'de ve gâh bu Üsküp şehrinde kışlayıp çevre diyarlara baskınlar yapıp fetihler ederdi.

…

Güzel Üsküp şehri zemininin şeklini bildirir

Büyük Vardar Nehri içinden akıp bu şehrin sağ ve solunda bir düz yeşillik, gül ü gülistan, bağ ve bostanlı çemenzar zeminin Tiran bayırları tarafı, ki Vardar Nehri’nin batı tarafında kale olduğu bayırlar üzerinde nice bin kârgir garip yapılar ile döşeli ve süslü yapılar ile bezeli büyük bir şehirdir ki güzelleşip durur.

Beldenin mahallelerini bildirir: 70 adet mahalleleri vardır. (—) (—) (—)

.............. (2 satır boş)....................

Meşhur mahalleleri bunlardır.

Güzel Üsküp Kalesi şeklini bildirir: Rum tarihçileri bu kaleye Mazenderân-ı Rum Kalesi dediklerinin aslı savaş sırasında hisar içinde 20.000 seçkin Acem Mazenderânîsi gibi Arnavut tüfenglileri vardır. Gazi Evrenos Bey ile durmadan 7 ay boyunca savaş edip sonunda kılıç vurulup yürüyüş ile feth olduğundan tüm camilerinde hatip minbere kılıç ile çıkıp hutbeyi okur. Hâlâ iki kat sağlam, korunaklı ve dayanıklı bir yapı, güzel bir varoş ve halkının şanı yüce bir şehirdir.

Tüm duvarları kesme taş ile yapılmış cilâlı ve parlak taşlar ile inşa olunup her taşında olan hoşluk ve incelik diğer diyarlarda diyarda gördüğümüz kalelerin birinde yoktur. Hatta üstad mühendisler ellerinden gelen bütün becerilerini sarf ettiğini göstermek için o yapı ustası duvar yüzüne öyle tasarruflar, öyle zıhlar, gilviler ve medineler edip o sert taşları sanki kalem-tıraş ile alçı oyar gibi nakış nakış oyup sanki Nakkaş Fahrî gibi kâğıt oyuculuk edip her tasarruflarım büyüleyici edip felek atlasında öyle bir kârgirlik mermer oyuculuğunu hiçbir eski mimar etmemiştir. Meğer Atina şehrinde Eflâtun İlahî dershanesi ki hâlâ Fatih Camiidir, öyle tasarruflar meğer bu camide ola. Kısacası bu Üsküp Kalesi şehrin ortasında beşgen şekilli şeddadî yay gibi yapı yüksek kaledir ki çevresindeki duvarlarının boyu tam 50 arşındır. 70 adet sağlam burçlar ile süslenmiş ve 2.000 adet beden dişleri ile bezenmiş güzel bir şehirdir. Kıble tarafına açılır 3 kat demir kapıları var ki her yüksek kapısının aralarında gözcü ve bekçileri dolu [170a] olduğundan başka her kapı arasında duvarlarının yüzü, türlü türlü silâhlar ile sağ ve sol duvarları bezenmiştir.

Bu kalenin asla bir yere yanaşması yoktur. Gayetle yüksek kayalar üzerinde bulunup tüm ova apaçık görülür ve gayet mamur şenlikli ovadır.

Kalenin batı tarafından Vardar Nehri akar, hatta kaleden kayalar içinde yer altından üstad Ferhadlar yol kesip Vardar Nehrinden su alınır büyük su kulesi var. Bu taraf gayyâ kuyusu gibi uçurum olduğundan asla hendeği yoktur ve olması da imkânsızdır. Ama kalenin doğu, kıble ve kuzey tarafında kesme kaya derin hendeği vardır. Bu tarafta kapı önünde hendek üzerinde ahşap köprüsü var. Bazı zaman köprüyü makaralar ile bekçiler kaldırıp kapı önüne siper ederler. Bu kapının kapısı üzerinde kalenin onarım ve bakım tarihi budur:

Murad ibn Mehmed Han, sene hamsîn semâne mi'e'de [850 [1446] imar olunmuş, ama bu kapının burcu gayet sağlam ve sanatlıdır.

Hisar içinde 100 kadar bahçesiz neferat haneleri, ambarları ve cebehane hâzineleri var, ama iç el olmak ile cebehanesi ve topları azdır.

…

Mihman-saray, kervansaraylarını bildirir: Toplam 7 yerde ücretsiz kalınan misafirhanesi vardır. Evvelâ Yahya Paşa Kervansarayı hasbîdir. Koca Mustafa Paşa Tâbhanesi, Karlızâde Kervansarayı, İsa Bey Kervansarayı, İshak Bey Kervansarayı. Bunlar hasbî (ücretsiz kalınan) misafirhanelerdir.

Tüccar hanlarının manzarası: Hepsi (—) adet deniz ve kara tüccarı hanlarıdır. Bunlardan İsa Bey Camii yakınında Mehmed Ağa Hanı‘nın tarihidir:

Edüp binaya himmet
Hacı Mehmed Ağa
Tarih dedi oldu
Hân-ı cedîd-i rand Sene (—)

Yahya Paşa Hanı, İsa Bey Hanı ve İshak Bey Hanı (—) (—) (—) (—) bunlardır.

Garip bekâr hanları: Tamamı 13 adet bekâr odaları var, ama bunlar kurşunlu yapılar değildir. Tüm zanaat ehli bekârlar olur.

Çarşı, Pazar, bedesten: Tamamı 2.150 adet kârgir yapı kemerler ile kubbeli çarşı pazar dükkânlarıdır. Bunlardan Bezzazlar, Gazzazlar, Çadırcılar, Haffaflar, Boyacılar, Abacılar ve Takkeciler Çarşıları gayet süslü tertip üzere yapılmış sultan çarşısıdır ki bütün sokakları pâk kaldırım olup her dükkânda kavanozlar ve hokkalar içinde sümbül, menekşe, gül, nesrin, [171a] reyhan, erguvan ve zambak ile her dükkân gelin gibi olup bütün ziyaretçilerin ve tüccarın dimağları kokulanır güzellik çarşısıdır. Beyt:

Çârsû-yı hüsn seyr edem serâser hocayım
Bir cefâ dükkânı yokdur hep hüsün-bazarıdır

Sözü uyarınca kadir kıymet bilir, yumuşak huylu, güzel ahlâklı sanat ehli adamları vardır.

Şiddetli sıcaklarda tüm pazarı sanki Bağdad serdabıdır. Zira tüm sokakları Bursa ve Haleb gibi baştanbaşa kemerler eylemiştir. Bir bedesteni var ki yapısının anlatılmasından diller kısa ve kalemler kırıktır. Hemen sanki iki başı demir kapılı kubbeler ile yapılmış sağlam bir kaledir. Bütün tüccarları her an konuklara buhur yakıp gülsuyu dağıtırlar. Bunda da misk, amber, ham amber, kâzî, kâfûr ve Hint sümbülü ve Hıtâ sümbülü kokusundan insanın dimağı yarılır. (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—) (—)

…

Beğenilen sanayi ürünleri: Çuka ve abâyî elvandan oyma nakışlı yastık ve basma çit perde işlenir ki Acem diyarında olmaz.

Esnafının işleri ve kazançları: Halkının bir fırkası tüccardır. Bir kısmı avândır ve bir sınıfı sanat ehlidir. Biri de ulema geçinirler.

Tahıl ürünleri: Kosova'da ve Ofçabolu'da iri taneli buğdayı ve arpası, bakla, börülce ve kırahı meşhurdur.

Aşevi imaretleri: Tamamı 9 adet yolculara ve komşulara aşevi ziyafet yeridir ki bütün gelen giden, ulema ve miskin fukaraya sabah akşam devamlı teklifsiz sofraları zengin ve yoksula açıktır. Bunlardan Yahya Paşa İmareti, Hünkâr İmareti, Koca Mustafa Paşa İmareti, İshak Bey İmareti ve oğlu İsa Bey İmaretleri daima açıktır ve nimetleri boldur.

Nefis yiyecek nimetleri: Genellikle ziyafetlerinde yer tandırında pişmiş kuzu kebapları, Vardar balığı kapamaları ve balıktan yapılan yemekleri meşhurdur.

Yenen meyveleri: Hayevanî elması, ekmek ayvası, bardak eriği ve şeftalisi hoştur, ama et şeftalisi ola can kaynağıdır.

Can besleyen içecekleri: Bunlardan miskli balsuyu, hardaliyesi, poloniyesi, vişnesuyu ve üzüm şırası meşhurdur.

Direkli İrem bağlarının adedi: Bâcdâr ve şehir kethüdası nakilleri üzere tamamı 77.000 dönüm bağ vardır ve bir o kadar vakıf bağlardır.

Hacet sahiplerinin gezinti yerleri: (—) (—) (—) (—) (—) (—)

Halkın özel lehçeleri ve ıstılahları: Halkının genellikle konuşmaları Rumeli ve Arnavut dili arasında bir tür özel lehçeleri vardır. Meselâ "Ya biz size demişmiz çelepi efendimize varamız ve anlar pizim efentimizdir". Bunun gibi değişik ve uzatmalı sözleri vardır ama başka hoşluktadır.

Külliyatı şehrengizinin tamamlanması: Hatta sevimli Üsküp şehri hakkında Dülgerzâde bir kıt'a yazmıştır:

Sırt ü'd-dehre 'r-Rumefi'r-Rumi
Lâ lâkay[tü] diyara mahbubî
Fe bi-avnillahi kad hasalet
Minyeiul-kalbi gayra mahbubi
Mâ da ’înî ilâ metâ sekebet
Mislü Vardari cennetü Üskûbî

buyurmuşlardır.

Gerçekten pâk şehirdir ki tüm anayolları düzgün döşeli beyaz kaldırımdır. Ayan ve eşrafı gayet çoktur. Fukara meskeni ve fukara muhibbi halkı var ki hepsi zevk ehli ve şevk ehli sâdık âşıkları var.

................(6 satır boş)................. [172a]

Üsküp şehrinin çevresinde bulunan kaleleri bildirir

İpek şehri, Dukagin Sancağı ve Pirizren şehri süslü Üsküp şehrinin batısında dağlar ardında birer ikişer konak yer yakın şehirlerdir. Kıblesinde bir konak Köprülü Kalesi ve iki konak İştib şehridir. Doğusunda bir menzilde Kıratova kasabası vardır. Eğridere Kalesi de bir menzildir. (—) (—) (—) (—) (—)