Termessos

Yer hakkında

Termessos hakkında

Termessos (Grekçe: Τερμησσός, romanize: Termēssós) ya da Termessos Major (Τερμησσός ἡ μείζων), Türkiye'nin en iyi korunmuş antik şehirlerindendir. Antalya'nın 30 kilometre kuzeybatısında, Korkuteli yolu üzerinde yer alır. Deniz seviyesinden ortalama 1.150 metre yükseklikte, Güllük Dağı'nın güneybatısında doğal bir platform üzerine kurulmuştur. Birçok vahşi bitkinin arasında saklanmış ve sık çam ormanlarıyla sınırlanmıştır. Termessos'un, huzur veren ve el değmemiş görünümüyle diğer antik şehirlerden daha farklı ve etkileyici bir havası vardır. Doğal ve tarihi zenginliklerinden ötürü, şehir kendi adını taşıyan millî park kapsamına alınmıştır.
Termessos ismindeki çift “s”, şehrin Anadolu insanları tarafında kurulduğuna dair dilbilimsel bir kanıt sağlar. Strabon'a göre, Pisidia halkı olan Termessos sakinleri kendilerini Solymi olarak çağırırlardı. Yaşadıkları dağa da verilen bu isim, sonraki yıllarda Zeus'la özdeşleştirilen ve burada da Zeus Solymeus kültünün yükselmesine sebep olan Anadolu tanrılarından Solymos'tan gelmektedir. Termessos sikkelerinde genelde bu tanrı vardır ve sikkelere adını verilmiştir.
Termessos'ta 2025 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın "Geleceğe Miras Projesi" kapsamında ilk kez resmi kazılar başladı.

Kentin efsanevi kurucusu Bellerophontes'tir.
Termessos'un tarihi hakkında bilinenler esas olarak Büyük İskender'in MÖ 333'te şehri kuşattığı zaman başlar. Şehri bir kartal yuvasına benzeten İskender, nadir başarısızlıklarından birini burada yaşadı ve şehri fethedemedi. Bu olayı ele alan ve Termessos'un stratejik önemini kaydeden antik tarihçilerden biri olan Arrian, şehri çevreleyen aşılmaz doğal engeller nedeniyle küçük bir gücün bile onu kolayca savunabileceğini belirtir. Arrian, şehrin Frigya iç bölgesi ile Pamfilya ovaları arasındaki dağ geçidindeki konumunu tarif eder. İskender, Pamfilya'dan Frigya'ya gitmek istiyordu ve Arrian'a göre yol Termessos'tan geçiyordu. Çok daha alçak ve erişimi daha kolay başka geçitler olmasına rağmen, İskender'in neden dik Yenice geçidini tırmanmayı seçtiği hala tartışma konusudur. Hatta Perge'deki idarecilerin İskender'i yanlış yola gönderdiği söylenir. İskender, Termessoslular tarafından kapatılan geçitten zorla geçmeye çalışarak çok zaman ve çaba harcadı ve bu yüzden öfkeyle Termessos'a yöneldi ve şehri kuşattı. Muhtemelen şehri ele geçiremeyeceğini bildiği için İskender bir saldırı girişiminde bulunmadı, bunun yerine kuzeye doğru yürüdü ve öfkesini Sagalassos üzerinde çıkardı.
Strabon'a göre, Termessos sakinleri kendilerine Pisidia halkı olan Solymi adını veriyorlardı. Hem adları hem de dağın adı, daha sonra Zeus ile özdeşleşen ve orada Zeus Solymeus kültünün ortaya çıkmasına neden olan bir Anadolu tanrısı olan Solymeus'tan geliyordu. Termessos sikkeleri genellikle bu tanrıyı tasvir eder ve adını verir.
Tarihçi Diodorus, Termessos tarihine ait başka bir olayı tüm detaylarıyla kaydetmiştir. MÖ 319'da İskender'in ölümünden sonra generallerinden biri olan Antigonos Monophtalmos, kendisini Küçük Asya'nın efendisi ilan etti ve destek üssü Pisidia olan rakibi Alcetas ile savaşmak için yola çıktı. Kuvvetleri yaklaşık 40.000 piyade, 7.000 süvari ve çok sayıda filden oluşuyordu. Bu üstün kuvvetleri yenemeyen Alcetas ve arkadaşları Termessos'a sığındılar. Termessoslular Alcetas'a yardım edeceklerine dair söz verdiler.
Bu sırada Antigonos geldi ve rakibinin teslimini istemek için şehrin önüne ordugah kurdu. Şehirlerinin bir Makedonyalı yabancı uğruna felakete sürüklenmesini istemeyen şehrin ileri gelenleri, Alcetas'ı Antigonos'a teslim etmeye karar verdiler. Ancak Termessos'un gençleri sözlerini tutmak istediler ve bu plana uymayı reddettiler. İleri gelenler, Alcetas'ı teslim etme niyetlerini bildirmek için Antigonos'a bir elçi gönderdiler. Çatışmaya devam etmek için gizli bir plan doğrultusunda, Termessos gençleri şehirden ayrılmayı başardılar. Yakalanmasının an meselesi olduğunu öğrenen ve düşmanına teslim edilmektense ölmeyi tercih eden Alcetas intihar etti. İleri gelenler cesedini Antigonos'a teslim ettiler. Antigonos, cesede üç gün boyunca her türlü kötü muameleyi yaptıktan sonra Pisidia'dan ayrıldı ve cesedi gömülmeden bıraktı. Yaşananlardan büyük öfke duyan gençler, Alcetas'ın cesedini geri aldılar, onu törenlerle gömdüler ve anısına güzel bir anıt diktiler.
Termessos'un toprakları güneydoğu yönünde Attaleia (Antalya) Körfezi'ne kadar uzanıyordu. Şehrin denize bu bağlantısı olduğu için Ptolemaioslar tarafından ele geçirildi.
Likya şehri Araxa'da bulunan bir yazıt, Termessos hakkında önemli bilgiler vermektedir. Bu yazıta göre, MÖ 2. yüzyılda Termessos, bilinmeyen nedenlerle Likya şehirleri birliği ile savaş halindeydi ve yine MÖ 189'da Pisidyalı komşusu Isinda ile savaşıyordu. Aynı dönemde, Termessos Minor kolonisi güney-güneybatıda 85 km mesafede (Oinoanda) kuruldu. Termessos, eski düşmanı Selge ile daha iyi savaşabilmek için Bergama kralı II. Attalos ile dostane ilişkiler kurdu. II. Attalos bu dostluğu Termessos'ta iki katlı bir stoa (üstü örtülü sütunlu galeri) inşa ederek anmıştır.
Termessos, Roma Cumhuriyeti'nin bir müttefiki ve destekçisiydi ve bu nedenle MÖ 71'de Roma Senatosu tarafından bağımsızlık statüsü verildi; bu yasaya göre özgürlüğü ve hakları garanti altına alındı. Bu bağımsızlık, Galatya kralı Amyntas (hükümdarlığı MÖ 36-25) ile yapılan bir ittifak dışında uzun süre kesintisiz olarak sürdürüldü. Bu bağımsızlık, "Özerk" unvanını taşıyan Termessos sikkeleriyle de belgelenmektedir.
İmparatorluk döneminde Termessos, Roma'nın Likya ve Pamfilya eyaletinin (Latince: Lycia et Pamphylia; Koinē Koine Grekçesi: Λυκία καὶ Παμφυλία, romanize: Lykía kaì Pamphylia) bir parçası oldu. MS ikinci ve üçüncü yüzyılların başında, gelişen bir taşra şehri haline gelmişti.
Termessos'un sonu, su kemerinin bir depremde yıkılması ve şehre su tedarikinin kesilmesiyle geldi. Şehir (yılı bilinmiyor) terk edildi, bu da günümüzdeki olağanüstü korunma durumunu açıklamaya yardımcı oluyor.

Ana yoldan, şehre doğru dik bir yol çıkar. Bu yoldan, Termessosluların "Kral Caddesi" olarak adlandırdığı antik yolun kıvrıldığı ünlü Yenice geçidi ile Helenistik dönem sur duvarları, sarnıçlar ve diğer birçok kalıntı görülebilir. MS 2. yüzyılda Termessos halkının katkılarıyla inşa edilen Kral Caddesi, yukarıdaki şehir surlarından geçer ve dümdüz şehir merkezine kadar uzanır. Şehir kapısının doğusundaki surlarda, zarla fal bakma ile ilgili son derece ilginç yazıtlar bulunmaktadır. Roma İmparatorluğu tarihi boyunca, bu tür inançlar -büyücülük, sihir ve batıl inançlar- yaygındı. Termessoslular muhtemelen falcılığa çok ilgiliydi. Bu tür yazıtlar genellikle dört ila beş satır uzunluğundadır ve zarlarla atılacak sayıları, kehanet için istenen tanrının adını ve o tanrının öğütlerinde verilen tahminin niteliğini içerir.

Diğer klasik şehirlerde olduğu gibi, tiyatrodan yaklaşık 100 metre uzaklıkta bir odeon bulunur. Küçük bir tiyatroya benzeyen bu yapı, MÖ 1. yüzyıla tarihlenmektedir. Çatı seviyesine kadar iyi korunmuştur ve en iyi kalitede kesme taş işçiliğini sergiler. Üst kat Dor düzeninde süslenmiştir ve kare kesilmiş taş bloklarla sıralanmıştır, alt kat ise süslenmemiş ve iki kapı ile delinmiştir. Yapının başlangıçta doğu ve batı duvarlarındaki on bir büyük pencereden ışık aldığı için çatılı olduğu kesindir. 25 metreyi kapsayan bu çatının nasıl barındırıldığı henüz belirlenmemiştir. İç kısım şu anda toprak ve molozla dolu olduğundan, binanın oturma düzenini veya kapasitesini ölçmek mümkün değildir. Oturma kapasitesi muhtemelen 600-700'den fazla değildi. Molozların arasında renkli mermer parçaları ortaya çıkarılmıştır ve bu da iç duvarların mozaiklerle dekore edilmiş olabileceği ihtimalini ortaya çıkarmaktadır. Bu zarif binanın bouleuterion veya konsey odası olarak hizmet etmiş olması da mümkündür.

Şehrin güney, batı ve kuzeyinde, çoğunlukla şehir surları içinde, kaya oyma mezarlar içeren büyük mezarlıklar bulunmaktadır; bunlardan birinin bizzat Alcetas'a ait olduğu varsayılmaktadır. Ne yazık ki mezar, define avcıları tarafından yağmalanmıştır. Mezarın kendisinde, kline'nin (sedir) arkasındaki sütunlar arasında bir tür kafes işi oyulmuştur; üst kısımda muhtemelen süs bir friz vardı. Mezarın sol kısmı, MÖ 4. yüzyıla tarihlenen atlı bir savaşçı tasviriyle dekore edilmiştir. Termessos gençliğinin General Alcetas'ın ölümünden çok etkilendiği ve onun için muhteşem bir mezar inşa ettiği bilinmektedir ve tarihçi Diodoros, Alcetas'ın Antigonos ile at sırtında savaştığını kaydeder. Bu tesadüfler, buranın gerçekten Alcetas'ın mezarı olduğunu ve kabartmada tasvir edilenin de kendisi olduğunu düşündürmektedir.

Şehrin güneybatısında, yüzyıllardır sık ağaçlıklar arasında saklı kalmış lahitler, insanı bir anda tarihin derinliklerine, törenlere götürür. Ölüler, bu lahitlere giysileri, mücevherleri ve diğer zengin eşyalarıyla birlikte yerleştirilirdi. Yoksulların cesetleri basit taş, kil veya ahşap lahitlere gömülürdü. MS 2. ve 3. yüzyıllara tarihlenen bu lahitler genellikle yüksek bir kaide üzerinde durmaktadır. Öte yandan, zenginlerin aile mezarlarında, lahitler, ölen kişinin soyuyla birlikte veya yanına gömülmesine izin verilenlerin adlarıyla birlikte, ölen kişinin şeklinde inşa edilmiş zengin bir şekilde süslenmiş bir yapının içine yerleştirilirdi. Böylece kullanım hakkı resmen garanti altına alınırdı. Bu şekilde belirli bir mezarın tarihi tespit edilebilir. Buna ek olarak, lahitlerin açılmasını engellemek ve mezar soyguncularını korkutmak için tanrıların öfkesine başvuran yazıtlar bulunur. Yazıtlar ayrıca bu kurallara uymayanlara verilen cezaları da belirtir. 300 ile 100.000 denarii arasında değişen ve genellikle Zeus Solymeus adına şehir hazinesine ödenen bu cezalar, yasal kararların yerini almıştır.Termessos, kademeli bir düşüşün ardından sonunda 5. yüzyılda terk edildi. Orada bulunan kalıntılardan bazıları surlar, Hadrianus'un zafer takı, sarnıçlar, tiyatro, gymnasium, agora, odeon ve heroon'dur. Etrafa yayılmış mezarlar arasında Alcetas, Agatemeros ve olağanüstü olan Aslan desenli lahitlerin mezarları görülebilir.

Termessos hakkında doğrulanabilir bilgiler

Termessos, Antalya konumunda bulunan ve açık veri kayıtlarında “Doğal Alan” kategorisinde sınıflandırılan bir keşif noktasıdır. Bu sayfa, ziyaret öncesinde konumu doğrulamak ve yakın çevredeki diğer duraklarla birlikte bir rota oluşturmak isteyen gezginler için hazırlanmıştır.

Termessos nerede?

Konum Antalya il sınırları içindedir. Harita noktası 36.9821814, 30.4643880 koordinatlarıyla gösterilir. Yol koşulları ve giriş düzeni zamanla değişebileceğinden hareket etmeden önce güncel harita verisinin kontrol edilmesi önerilir.

Ziyaret öncesi planlama

Ziyaret süresini belirlerken mevsim, hava durumu, ulaşım biçimi ve yakın çevredeki diğer kültür veya doğa durakları dikkate alınmalıdır. Sayfadaki yol tarifi bağlantısı doğrudan kayıtlı koordinatı hedefler. Özel mülkiyet, ibadet düzeni, koruma alanı veya dönemsel giriş kısıtlaması bulunabileceği için sahadaki yönlendirmeler esas alınmalıdır.

Kaynak ve içerik yaklaşımı

Temel konum ve sınıflandırma bilgileri OpenStreetMap açık verisinden alınır. Wikipedia veya Wikidata eşleşmesi bulunduğunda ansiklopedik bilgi kaynak bağlantısıyla birlikte eklenir; uygun lisanslı fotoğraflar Wikimedia Commons üzerinden gösterilir. Doğrulanamayan tarih, ücret ve çalışma saati bilgileri otomatik olarak üretilmez.